Arşiv | HELBESTVANÊN KLASÎK RSS for this section

Jiyana Ferîdê Cizîrî

Di sala 1932’yan de li gundê Gi’êd ê girêdayî bajarê Amûdê ji dêya xwe bûye. Di salên zaroktiyê de bi “êşa zirav” ket, ji lew re nikarîbû zû bi zû tevlî xwendinê bibe. Lê paşê li nik mele û seydayan feqetî kir.

Di qonaxa feqetiyê de dest bi xwendina helbestên Melayê Cizîrê û Seydayê Cegerxwîn kir. Di sala 1957’an de yekem helbesta xwe bi navê “Yarê Ji Xew Rabe” nivîsiye. Di geşta nivîskariya xwe de du berhevokên helbestan berhem dane. Di helbesta H. Ferîdê Cizîrê de evîn, pesinê ciwaniyê, welatperwerî û aştîxwazî hêmanên sereke ne. Di sala 1959’an de li bajarê Hisiçayê bi cih bûye û hetanî aniha hêj li wê derê ye.

Helbesteke Wî

                             Bûka Welat

Keça Kurdistan, îro dibistan

                                               Bêdeng e kerr e, mîna goristan

Mamosteya rind, rewşa şar û gund

                                               Sekîne nehat, xûşka serbilind

Mezin û biçûk, bûne pilûlûk

                                                Kanî Sekîne, gelo bûye bûk  

 Dêrsim keça te, şêra xebat e

                                                 Serê te hilda, bûka welat e

Li Mûş û Mêrdîn,  Qoser, Nisêbîn

                                                 Li Wan û Amed, dida tekoşîn

Dibû şoreşgêr, rahişt tevir û bêr

                                                 Ger şêr e, şêr e, çi jin û çi mêr

Çêlya pilingê, rahişt tivingê

                                                 Himêz kir welat keça zivigê

Dijminê xûnrêj, demek pir dirêj

                                               Xiste zindanê, xûşka Gelawêj

Tirsokê kedxwer, dest datanî ser

                                              Canê pak kutan, her ro ketûber

Xebata jinê, xiste rû dinê

                                              Em ji bîr nakin, heya mirinê

Paşê bû şehîd, hevala Egîd

                                              Serê xwe danî, cem yê Şêx Seîd

Xûşka te Fatê, dakat xebatê

                                              Tola te hilda, nêva civatê

Nemir Sakîne, namre  Sekîne

                                             Pêta  xebatê, her dem dimîne

Jiyana Mele Ehmedê Zivingî

Mela Ehmedê kurê Mela Mihemedê Zivingî yê Botî çendî ku xelkê Zivinga Botan e û di sala 1311/1893yan de li bajarê Sêrtê di dema ku bavê wî lê dersdarî dikir hatiye dinê jî lê bavê wî Mela Mihemed bi eslê xwe paloyî ye û ji çiyayên Paloyê hatiye devera Botan. Mela Ehmed li Sêrtê li cem bavê xwe dest bi xwendinê kiriye û demeke dirêj li bal maye.

Gava bavê wî hêvî û umîdeke baş ji bo zanînê tê de dîtiye, gelek ji wextê xwe dayê da ew bikeve nav refên zana û şarezayên dema xwe. Wî jî ew hêviya bavê xwe vala dernexistiye û jê zanîna dînî ya eqlî û neqlî digel bingeh û şaxên wê hemî wergirtiye û digel temenê xwe yê piçûk jî piştî mirina bavê xwe li cihê wî li gundê xwe yê Zivingê dersdarî kiriye. Demek pişt re ew çûye li Cizîra Botan li dersdariya xwe domandiye û ji wê derê jî çûye gundê Eyndîwerê û bûye melê mizgeftê lê dû re dest bi karûbarê bazirganiyê kiriye.


Dema ku Fransa Sûriye vegirtiye hingê ew jî ketiye nav refên welatparêzan û beşdarî tevgera neteweyî ya rizgariya Sûrî
bûye. Lê gava ew bi baweriya xwe ya qewî û agahdariya xwe ya xurt beşdarî têkoşîna rizgariyê bûye û desthilatdariya Fransa jî hêza wî ya civandin û komkirna xelkê li dora xwe dîtiye hingê ji bo tirsê gef lê xwarine û gelek caran ew sergom û cîhêl kiriye.


Piştî rizgariya Sûrîyeyê ew demekê çûye Xeznayê û li cem Şêx Ehmedê Xeznayê maye, lê dû re vegeriya bajarê Qamişloyê û li wê derê ketiye nav xebatên ji bo bipêşxistina welat li herêma xwe û ji bo avakirina weqfên dînî û mizgeftên çêtir li bajarê Qamişlo û der û dorên wê xebitiye ku berhemê wê xebata wî jî bûye serokatiya weqfên herêmê û miftîtiya bajarê Qamişlo.
Ji ber zanîna xwe ya bi zimanên rojhilatî yên mîna tirkî, erebî, farisî û zimanê xwe yê dayikê kurdî ew bi erebîkirina gelek kitêbên ziman û ferheng û fiqhê ve rabûye û bi vî awayî jî bi edeb û kultur û zanista gelên îslamê hisiya.

Jixwe xweziya wî ew bû ku berhemeke nivîskî li pey xwe bihêle û ji ber vê yekê jî digel xebata xwe ya herdemî, ew her li ser
komkirina Dîwana ku dê wergeranda û rave bikira didomand.
Seydayê Zivingî ji ber bihurandina şevên xwe li ser lêgerîn û amadekirina hinek karên din yên mîna “Mem û Zînê”
ji rohniya çavê xwe bûye û bêgavê xanenişîniyê bûye ku dû re mala xwe biriye Helebê û li wê derê di duşema
18.10.1391/06.12.1971ê de wefat kiriye û li ser wesiyeta xwe li gundê Tilmarûfê hatiye veşartin.

Jiyana Elîşah Xanê Heyderîzade

Elîşah Xanê Heyderîzade, kurê Îlahî Xan, yek ji kesayetiyên mezin ên êla Xezelê li navçeya Zencîreya bajaroka Çerdawelê ye. Ew di sala 1320`an hate dinê û eger çi di serdema Pehlewî de karî dersa seretayî bixwîne lê qet nekarî dersxwendina xwe bidomîne, lêbelê di eynî demê de jêhatîbûnên wî yên zav hebûn û xeteka wî ya delal jî hebû.

Ew li aştî û hevhatinên eşîretiyê hertim pêşeng bû û yek ji aştîxwazên êla Xezelê dihate nasîn û li serdema şerrê heştsalî de, ew yek ji fatihên Mîmekê bû.

Ew helbestvanê navdar di sala 1382`an de koça dawiyê kir.

Jiyana Mele Ehmedê Namî

Mela Ehmedê Namî di 40 saliya koça dawî de

Mela Ehmed kurê Mehmûd e (1906-1975).

Namî navnîşanê torevaniyê bû ko Mela Ehmed li xwe kiribû û nivîsandina xwe bi vî navî dixemilandin. Namî di destnivîsa xwe de, Çiko Li Bîr Im dibêje: Di sala 1906an de, heyva gulanê li gundê Erbetê hatime dinyayê, pênc pêhisiyên min Hewasî Elxems حواسي الخمسة) ) li wî gundî agadar bûne. Ango bi bîna gul û sosinan û bi dengê şalûl û bilbilan û bi dîtina tîrêjên roja jîndar û bi hingiftin û destdana berê dayikeke kordî û li tamkirina şîrê bustanê wê dayikê tamdar û beşdar bûme.Paşê ez bi dergûşeke darî ji darên çiyayê Kordistanê, li ser erd û di bin azmanê wê de, bi destekî kordî hatime hejand in, ta ko bûme du salî.Jê û pêve ez di himbêza dê û bavê dilovan de, bi delalî hatime xwedî kirin. Bê pesin, herwekeî xelkê gund dîtibûn û digotin… 

Namî li gelek hicrikên feqehan xwendina xwe berdewam dikir weke Erbetê, Kertiwênê, Êstilê, Kercosê, Darê, Amûdê, Xizna, Girêsiwêr paşî li gundê Tilşeîra Aşîta xwendina xwe bi dawî anî û îcaza intihayê wegirt û bo melayê wî gundî.Piştî têkçûna şoreşa sala 1925an û bidarvekirina Şêx Seîdê nemir û hevalên wî yên welatparêz û têkoşerên kurd, hejmarek ji wan welatparêzan ji ber zulm û zordariya kamalîstên şofînî binxet bûn û li rojavayê Kurdistanê û li Sûriyê bicî bûn û dest avêtin xebata siyasî û çandî û çend rêxistinên siyasî avakirin weke Xoybûn, Civata Azadî û Yekîtiya Kurdan, Civata Arîkariyê ji bona Belengazên Kurd Li Cizîrê, Nadiya ciwan Kurd Li Amûdê, herweha bi karên pir mezin di warên siyasî û şiyariya milet de û bi karûbarê şoreşeke nû li dijî tirkên dagîrker ji bo rizgariya Kurdistanê rabûn.Namî bi naskirin û têkilîyên xwe bi wan birêzan re kete nava xebata wan tevgerên siyasî yên ko hatin damezrandin û bûbû endamekî çalak û berpirsiyar.Namî di warê toreya kurdî de weke nivîskar û helbestvanekî roleke wî di balvkirina kovara Hawar û Ronahî li herêma Aşîta de diyar bû û nivîs û helbestên xwe di nava rûpelên zêrîn yên kovara Hawar û Ronahî ko Mîrê Pênûsa Kurdî, Mîr Celadet Bedir Xan li Şamê diweşandin.Lewra Namî di gotara Mehkema Hawarê û Deydarê Şermende de dibêje: Ez kurek ji kurên Hawarê dihatim hesab kirin û min xizmetên mezin jî jê re kiribûn… (Dîwana helbestan- Daxwazname): Bi vî awayî Namî çend berhem li pey xwe hiştine, ji wan yên çapkirî Dîwana Helbestan ya bi navê Daxwazname û Pirtûka Agirê Sînema Amûdê.Yên neçapkirî û li benda çapê, Ferhenga Kurdî-Erbî bi navê Kozar, Rêzimana kurdî-Erebî û Bîranînên Namî bi navê: Çiko Li Bîr Im.MelaEhmedê Namî yek ji wan şagirtên Mîr Celadet Bedir Xan bû yên ko fêrkirina gel danîbûn ser milên xwe.

Namî dibistaneke şevê li gundê Tilşeîra Aşîta veki û xort û kalên gund hînî xwendin û nivîsandina kurdî dikirin. Paşî di sala 1950de Namî bi çalakiyên xwe li gel Birêvebiriya Perwerdeya Hisiça dibistaneke keçan li gundê Tilşeîrê vekir û di destpêka roja xwendinê de xwendevanên dibistanê helbesta Namî: Neşîd Û Gaziya Keçan digotin paşî roja xwendinê dest pê dikir.     Neşîd û Gaziya KeçanBirayê Delal Hûn werin xortinoBuhuşte welat da`m herin merdinoEger hûn neyên vane keç em meşîn Besin koletî serfiraz da`m bijîn  Hînbûn û xwendina zimanê kurdî ji Namî re li pêşberî her tiştî bû, lewra gaziya wî ji keç û xortên kurd re xwendin bû, doza xwendin û zanînê li wan dikir, çiko hîna gotina meta xwe bibîrtîne dema jê re digot:Kurê min divê tû bixwînî, her xwendin e ko insanan serfiraz dikî, xwendinê gelek jar kirine serdar, xwendin bi destê her kesî nakeve.Dîsa Namî dibêje:Dibistana bilez çêkin, hebisxanan bikin wêranNemaza xwendinê pir kin, ji bo me her ev in derman Namî dide xuyanî kirin bê bi çi awayê xort û keç zana û şareza dibin.Bi lez hûn, tovê azadî werîninLi nêv baxê dilê xortan biçîninBi ava fikr û zanînê vejînin Bi azadî bijîn xortên ciwanmêr Namî li ser xebata hevbeş di navbera qîz û xortan de dibêje:Qîz û xortên kurd, çeleng û çakinBi awaz û deng, wa tim dibakinBi hev re bêjin, xwîşk û birayanBijî bi şadî Kurd û Kurdistan Namî evîndarê welatê xwe bû û bi her awayî pesindarê xweşî û rengînîya Kurdistanê bû, dema dibêje:Bigrî ji Sîwas, ta bi xaniqînWelatê me ye nûber û şêrînDeşt û newal û çiya û zozanBuhuşte Îrem, bijî Kurdistan Namî di jiyana xwe de her bi tirs bû ko rojekê koça dawî bike û welatê xwe rizgar nebîne û bi wî derdî re di gorê de bête veşartin, dema dibêje:Ditirsim ez demek bimrim bi ax û nal û xemgînBi azadî nebînim ez, welatê xwe sera ser Daxwaza Namî ya dawîya jiyanê ev bû:Di vê dema ko ez vê pêşgotinê ji xort û keçên kurd re dinivîsim, ez gihame bawerîyekê ko di rojên xwe yên dawî de me û dûr nemaye ko serê xwe deynim û kula welatê min bi min re, di gor reş û tarî de bê veşartin, wekî bi hezaran ji vî miletî çûne û bi azadiya miletê xwe kêfxweş nebûn.Ez hêvêdar im ji xortekî kurd ko roja welat azad bibî, ew bilez bê ser tirba min û mizgîniyê ji min re bîne da ko êdî ez bi xweşî li wê goristanê razim.Di roja 11.12.1975an de Namî çû ber dilovaniya Xwedê û li goristana Qudûr Beg li Qamişlo hate veşartin.

Samî Ehmed Namî

 

Helbestek ji Mela Ehmedê Namî – Daxwazname

Min dî ronîkî hilbûbû ji Damas
Şefeq dabû cizîrê û erdê Qefqas
Li ber Birca Belek lêpirsiyar bûm
Mi gotî wan ku pênc herfê Hawar bûn
Nedî Namî li nav kurdan yekî Mîr
Ji bo çapa Hawarê çêbikî zîr
Silavên gewheranî le`ele û dur
Ji ber kurdên Cizîrê hedye rêkir
Tû xweş hatî Hawarê ser serê min
Te sotî can û cergê dijminê min
Recûkar im Ji mîrê xwe Celadet
Wetenperwer xwedanê text û dewlet
Tû roznamakî Kyrdî bo me çêkî
Serê salê bi herfên nû ve rêkî
Bese Namî, xeberdana ko pir bê
Wekî dur bê, ewê he bê qedir bê

Tilşeîr. 1932
Ev helbest di Kovara Hawarê de hatibû weşandin. Sal, 1, hej,9, în, 30 êlûnê, sal,1932, Şam.

Jiyana Baba Nawûsê Caf (1084-1161)

Navê wî Îbrahîm Ehemd e û ew bi navê »Baba Nawûsî Caf« hatiye nas kirin. Ew di sala 1084-ê de li gundê Sergertê li Hewramanê ji dayik bû. Ew mirovekê xwendewar bû û ket nav rêça derwîşî û sofîtiyê. Baba Nawûs di nav xelkê de herweha bi »Bile Şête« yanî »Brehîmê Dîn« dihat bi nav kirin jî. Ew di sala 1161-ê de, her li devera Hewramanê mir.

Baba Nawûs yek e ji pîr û rêberên mezin yên Yarsaniyan û li cem yarsaniyan ew yek e ji pênc peyamnêrên Kirdgarî (Xudê); ew pênc rêber jî ev in:

Behlûlê Mahî (-835)

Baba Serhengê Dewdanî (935-1007)

Şa Xoşên (1015-1074)

Baba Nawûsê Caf (1084-1161)

Sultan Sehak (1272-1388)

 Wî şîirên dubeytî nivîsîne û hinek ji wan di kitêba »Dewrey Baba Nawûs«î de hatine parastin. Şîirên wî di naveroka xwe de bi şîret û pend û zanînê ve dagirtîne û ew di wan de xwe tîne meqamê şahinşahî.

Ew di şîireka xwe ya li ser xwe û navê xwe de, wek êzidiyan qîmetê dide Tawûsî û dibêje ku zatê wî û Keykawûsî, yê ku li gor yarsaniyan şahinşah û kesek bû ku rûha Xudê piştî peydabûna Adem û Hewayê derbasî laşê wî bûbû, bûye yek. Ew di wê dubetiya xwe de weha behsê tawûsî û Keykawûsî dike:

Nam men Bile û şoretim Nawûs

Babo Ehmed in, sahîb ca û kûs

Pêkanim we ser cûqey per tawûs

Zat aswarenan çenî Keykawûs

Yanî:

Navê min Brehîm e û şuhreta nin Nawûs e

Babê min Ehemd e, xudan cî û nav e

Kulavê perê tawûsî li ser dadinim

Zatê me û Keykawûsî yek e

Çavkanî:

– Mêjûy Edebî Kurdî, Dr. Marif Xeznedar, bergê yekê, weşanxaneya Aras, Hewlêr, 2001.

– Gewre rabere dîniyekanî yarsan, Eyûb Rostem, 17/12 2009, Judinews

– Felsefe û ramanî yarsanî le ferheng û komelgey kurdewarî da, Cemal Nebez, semîner, Göteborg, Swêd, 26/4 2008

Amadekirin: Sidqî Hirorî

Jiyana Sultan Sehak (1272-1388)

Ew kurê şêx Îsayî kurê Baba Eliyê Hemedanî û Dayrakê keça Husên Begê Caf e. Ew di 1272yê de li gundê Berzinceyê ji dayik bûye, di sala 1388ê de li gundê Pirdîwerê li Hewramanê mir û gorê wî niha li gundê Şêxanê, nêzîkî ava Sîrwanê, li devera Hewramanê ye. Gora wî yek ji mezarên bi qîmet yên yarsaniyan e.

Sultan Sehak (Sultan Îshaq / Sultan Saq / San Sehak) di nav yarsaniyan de, di qonaxa piştî hatina îslamê de bo Hewramanê rêberê yarsaniyan yê herî navdar e. Li ser bûna wî jî efsaneyek heye; qaşo ew wek Îsa pêxemberî ji dayika xwe Dayrakê bê raketineka wê ya seksî li gel zilamekî çê bûye. Hinek jêder dinivîsin ku babê wî, ji bilî wî, duwazde kur ji jina xwe ya dî ya bi navê Fatmaya şêx Xalidê Kajawî hebûne.  Li gor yarsaniyan Sultan Sehak yek ji pênc peyamnêrên Kirdgarî (Xudê) ye li ser erdî û gelek behsa kerametên wî di nav yarsaniyan de heye. Ew her pênc peyamnêrên xudê yên yarsaniyan jî ev in:

Behlûlê Mahî (-835)
Baba Serhengê Dewdanî (935-1007)
Şa Xoşên (1015-1074)
Baba Nawûsê Caf (1084-1161)
Sultan Sehak (1272-1388)

Wî edebiyat, zanist û felsefe di xortaniya xwe de xwendin. Dibêjin; piştî babê wî, ku şêxekê navdar û xudan mirîd bû mir, hevrikî ket di nava birayên wî de û ew ji ber wê çendê ji Berzinceyê çû Hewramanê û li wê derê binecih bû. Wî li Hewramanê dest bi belavkirina Yarsaniyê kir û xwest wê di nav xelkî de sax bike ve û ew wek olekê cihê xwe bigire. Wî ji bo belavkirina yarsaniyê di nav xelkî de desteyeka heft-yarî, ku ji heft kesan pêk têt çê kir û gelek pûte da xaniyên ola yarsaniyan »Cemxaneyan«.

Helbestên wî di pirtûkên olî yên yarsaniyan yên wek Serencamê de hatine parastin. Helbestên wî li ser bîr û bawerên yarsaniyê, bweriya bi Donaûdonê yan wek êzdî bi »Kirasgihorînê« bi nav dikin e. Ew di warê Donaûdonê di helbesteka xwe de dibêje ku rûha Eliyî (Elî Ibn Ebû Talibî) derbasî laşê wî bûye û têt manaya ku wî di rêberiyê de cihê Elî girtibû.

Çavkanî:
– Mêjûy Edebî Kurdî, Dr. Marif Xeznedar, bergê yekê, weşanxaneya Aras, Hewlêr, 2001.
– Felsefe û ramanî yarsanî le ferheng û komelgey kurdewarî da, Cemal Nebez, semîner, Göteborg, Swêd, 26/4 2008
yarsan-dm.com/in/images//raman%20yarsanin.doc
– Seqafet Ehil Elheq we muiteqedatihim, Mitesim Saleyî, bi erebî:
http://www.bahzani.net/services/forum/archive/index.php/t-23317.html
– Mêjû û felsefey yarsan, nivîsîna T. Tahirî, wergera ji farisî Bêhzad Xoşhalî
http://www.yarsan.web.surftown.se/…/a2066mijoo_v_falsafay_yarsan6.doc
– Fezahay qudsî der istanê Kirmanşah, qismetê suwem, Behmenê Behramî, bi farisî
http://zheiwar.blogfa.com/post-54.aspx

Amadekar: Sidqî Hirorî

Jiyana Şa Xoşên (1015-1074)

Navê wî Mubarek Şa ye û naznavê Şa Xoşênî lê hatiye kirin û hinek dibêjin Baba Xoşîn jî her ew e. Ew di sala 1015-yê de li Loristanê di malbateka dewlemend û ji serdarên Loristanê de ji dayik bûye. Li gor efsaneyên ola Yarsaniyê Şa Xoşîn ji dayika xwe Mama Celale keça Mîrza Emanayî, bê raketina wê bi mêrekî re, wek Îsayî, bi fermana Xudê û bê bav bûye.

Li gor efsaneyên Yarsaniyan demê Şa Xoşên di 32-saliya xwe de li serê çiyayê Yefteyê li Xurem Abadê li Loristanê li gel Kirdgarî (Xudê) diaxift nûrha Xudê hat xwarê û çû bo nav laşê wî û ew ji wê rojê bû rêberê ola Yarsaniyan. Ew di sala 1074-ê de li nêzîkî Hersînê mir, dibêjin ew ket ava rûbarî û tê de winda bû.

Şa Xoşênî şîirên dubeytî nivîsîne û ew şîir ji aliyê mirîd û pîrên ola yarsaniyan ve bi dengbêjî hatine gotin. Şîirên Şa xoşênî di naveroka xwe de girêdayî ola yarsaniyan in û bi şîretan ve dagirtî ne û baweriya Donadoniyê yan veguhastina rûhê ji laşekî bo laşekê din di şîirên wî de berçav e. Ew di şîireka xwe de dibêje ku ew niha bi Şa Xoşênî têt dunyayê, lê ew berî dused salan bi navê Mewlayî (Îmam Elî) li dunyayê bû. Ew herweha bi wê têt nas kirin ku wî qîmeteka mezin dabû dengbêjî û amrazên muzîkî, mîna tembûr, def û bilûrê, di vegotina şîretên ola yarsaniyan û jiyana mirêdên xwe de. Şîirên wî û yên wê demê yên olî yên Yarsaniyan bi şîirên »Dewrey Şa Xoşên«î, wate demê Şa Xoşênî hatine bi nav kirin. Ew di şîireka xwe de weha dibêje:

Yarsan wera, yarsan wera
way heq rasiyen, biranan wera

Wate:

Gelî yarsanan werin, yarsan werin
Rêya heqî rastî ye, birano werin

Şaxoşîn di dubeytiyeka dî de weha behsê xwe dike:

Mamam Celale ye, kakam rengî ne
Don ve don amam, çîne ve çîne
Ha îsa yûrt û namim Xweşîne
Herkes bişnasom, pakiş mekîne

Wate:

Dayika min Celale ye, kekê min rengîn e
Ez ji giyanekî bo giyanekî têm û diçim
Niha bi navê Xoşên derketim
Her kesê min biniyase dilê wî bê kîn e

Çavkanî:
— Mêjûy Edebî Kurdî, Dr. Marif Xeznedar, bergê yekê, weşanxaneya Aras, Hewlêr, 2001.
– Gewre rabere dîniyekanî Yarsan, Eyûb Rostem,
– Pîrozî mosîqa lay şwênkewtuwanî ayîn û bawerî Yarsan, Sîrwan Elî Reza Hawarî,
– Efsanekanî heqîqet, M. Behroz
Amadekirin: Sidqî Hirorî

%d blogcu bunu beğendi: