Arşiv | HELBESTVANÊN KLASÎK RSS for this section

Jiyana Melayê Cizîrî…Melayê Cizîrî’nin hayatı…

Kaynak:

http://www.hinishaber.net/melay%C3%AA-ciz%C3%AEr%C3%AE-biyografi,6.html

http://ku.wikipedia.org/wiki/Melay%C3%AA_Ciz%C3%AEr%C3%AE

Melayê Cizîrî

Melayê Cizîrî
Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009.JPG
Tirbeya Melayê Cizîrî

Navê rastî Şêx Ehmed
Bernavk Melayê Cizîrî
Roja jidayikbûnê 1570
Cizîr
Roja mirinê 1640
Cizîr
Eslê xwe Kurd
Pîşe HelbestvanMitesewif

Gotara dirêjtir li ser jiyana Melayê CizîrîJiyana Melayê Cizîrî

Melayê Cizîrî (15701640) wekî Ehmedê Xanî û Feqiyê Teyran yek ji helbestvanên mezin yên kurd e.

Perçeyek ji meqele “Klasîkên me – an şahir û edîbên me ên kevin” ya Celadet Alî Bedirxan:

“Mela li cem hemî kurdmancan, nemaze li cem feqehan ewçend nas e ko ne hewce ye ez wesfê wî bidim. Mela şahirekî mitesewif e, dîwana wî di sala 1919 an de li Stenbolê ketiye çapê. Beriya wê li Petersbûrgê jî hati bû çap kirin. Min ji vê çapê nisxeyek li Şamê di taxa kurdmancan de dîtiye. Çapa Petersbûrgê çapeke lîtografîk e.”

Melayê Jaba di heqê Melayê Cizîrî de dibêje:

“Şahirê diwê Melayê Cizerî ye. Eslê wî ji Cizîra Bohtan e. Navê wî şêx Ehmed e. Di tarîxa pansed û çilî de di nêv Cizîrê de peyda bûye. Di wî wextî Mîr Imadedîn li Cizîrê mîr bû û xweheke mîr hebû. Ev şêx Ehmed li xweha mîr aşiq bûye. Xezeliyatine zehf gotiye û diwançeyek tertîb kiriye. Dîwana Melayê Cizerî dibêjin qewî dîwaneke misteleh e, û zehf li nik ekradan meqbûl e. Paşê, Mîr Imadedîn ew şêx Ehmed ceribandiye ko aşiqê heqiqî ye û xweha xwe da ê. Şêx Ehmed qebûl ne kiriye. Ev şêx Ehmed jî di tarîxa pansed û pêncî û şeşê de merhûm bûye û di nêv Cizîrê de medfûn e, û ziyaretgaha xelkê ye.”

Herwekî melayê Jaba gotiye tirba Melayê Cizîrî ziyaretgeh e. Ji xwe hêj di saxiya wî de welayet bi aliyê wî ve didan. Dibêjin ko mela li Westaniyê, li ber şetê Cizîrê, li ser kuçekî rûdînişt û şihrên xwe dinivîsandin. Ji cizba wî kuç welê disincirî ko piştî ko mela jê radibû jin diçûn wî kuçî û nanên xwe pê ve didan û dipijandin.

Ji dîwana melê me xezala jêrîn bijartiye. Heye ko di dîwana melê de jê spehîtir xezel hene. Lê me kêfa xwe ji ber gotina “Şebçiraxî şebî Kurdistan im” jê re anî:

Pir ji dîna te xerîb im xanim
Ji te ser ta bi qedem heyran im
Her bi can teşnelebî lehlan im
Dil di benda giriha zilfan im
Yûsifî cirhekeşî hicran im
Niqteyî daîreyî rindan im
Lew şebî daîre sergerdan im
Badenûşî qedehî hirman im
Bedel ateş ji ceger biryan im
Lew perîşan im û pir êşan im
Aşiqî nazik û mehbûban im
Tu mebîn bêser û bêsaman im
Gulî baxê iremî Bihtan im
Şebçiraxî şebî Kurdistan im
Çi tebîet beşer û insan im
Lilehil hemd çi alîşan im
Di riya yar li rêza san im
Lew di iqlîmî sixen xaqan im
Sibehî îd e û ez pê zanim
Ko bi kêra te seher qurban im
Xweş birîndarekî bêderman im
Carekê şefeq e rûhim can im
Ji Xwedê re veke benda beriye.
Dînbirê hurmisalê zeriyê
Nazikê nîşkerê sirperiyê.

— Melayê Cizîrî

 

Çavkanî

  • Çapa Diwana Ciziri[1] ya latînî, ji aliyê Zeynelabidin Zinar û Emin N. ve hatiye kirin û di 1987an de li Stockholmê ji aliyê Roja Nû ve hatiye çapkirin. Ev çap 560 rûpel e.

—————————————————————————————————–

 

Melayê Cizîrî

Melayê Cizîrî
Ünlü Kürd şair ve mutasavvıfı Melayê Cıziri’nin “gerçek adı Ahmed’dir. Melayê Cıziri’nin doğum tarihi hakkında birçok rivayet vardır. Kendisinin şiirinde belirttiğine göre Hicri takvime göre 974’te Cizre’de dünyaya gelmiştir. Miladi takvime göre 1566’a denk gelir.

Ji herfan mah û salê me
Nehat der şiklê falê me”

Bu da ebced hesabına göre 974’ü gösterir.

Melayê Cıziri Botan aşiretindendir. Babasının adı Muhammed’dir. O da zamanında bütün Kürt halkı arasında bilinen, dindar bir ailede büyümüştür. İlk hocası babasıdır. Sonra Kürdistan’ın birçok yerinde tahsilini devam ettirmiştir. Diyarbakır, Bingöl, Hasankeyf gibi farklı yerlerde ilim öğrenir. İmamlık icazetini Diyarbakır’dan Mele Taha’dan almıştır. Uzun süre Diyarbakır’ın Sırba Köyünde İmamlık yapmıştır. Sırba ve Hasankeyf’ten sonra Cizre’ye gelir ve hayatının sonu kadar memleketi olan Cizre’de kalır. Botan Beyi Mir Şeref Han’ın danışmanlığını yapıyordu. İmameddin Bey (Şeref Han) Melayê Cıziri’ye çok değer verirdi.

Mela Ehmedê Cıziri’nin eserlerinden en meşhur olanı O’nun “Divan”ıdır. Doğrusu diwanından başka hiç bir eserinden bahsedilmiyor. “Divan”ının dışında ağızdan ağza bize kadar ulaşan sadece birkaç şiiri vardır.

Mela Ehmedê Cıziri “Aşkın Piri” olarak tanınır. Aşk şiirleri kısa bir süre öncesine kadar evlerde eşler arasında karşılıklı okunurdu. Bunların dışında divanının her bir bölümü kendi başına bir bilinç ve sanat kaynağıdır. Tarihten, felsefeye, Timurleng ve Cengiz’in barbarlığından, Sokrat’ın teorisine, astronomiden, dünyanın hareketlerine kadar birçok konuda şiir yazmıştır.

Mela Ehmedê Cıziri’nin divanı Kürt edebiyatı açısından büyük bir zenginliktir. Mela şiirlerinde Farsça, Arapça ve birkaç ta Türkçe kelime kullanmıştır. Buna rağmen şiirlerini zengin bir dille yazmıştır. Şiirlerin birçok Kürtçe atasözü ve deyime yer vermiştir. 1500e yakın kelime ile yazmış ve kelimelerinin çoğu Kürtçe’dir. Bugünkü sözlüklerde Mela Ehmedê Cıziri’nin kelimelerinin yer almaması araştırmalarımızdaki eksikliği gösteriyor.

Onun şiirlerinden bazıları halkın ağzından bu günlere kadar gelmiştir. Şiirleri belli süre halk tarafından okunmuştur.

Şiirlerindeki duygu yoğunluğu okuyanları çok etkilemektedir. Melayê Cıziri şiirlerinde Türklerin ve Farsların Kürtlere yönelik haksızlıklarından da bahsetmiştir.

Melayê Cıziri ilmi alanda kendini geliştirmiş ve büyük bir alimdir. Şüphesiz Melayê Cıziri Mutasavvuf idi, bir alimdi ve şiirlerinde saklı olan daha bir çok düşünce var.

Süleyman Şoreş şöyle der: “Bazıları onun ‘Vahdetul Vucud’ meşrebine bağlı olduğunu söylerler. Yani Allah ve alem birdir , farklı değiller. Fakat benim Mela Ehmedê Cıziri’den anladığım onun ‘Vahdetul Mutlaq’ meşrebine dahil olduğudur.” Şiirinde şöyle der:

Wehdetê Mutleq mela nûr e di qelban cela

Zorê di vê meselê ehlê dila şibheme

Bir başka beyitte:

Wehdetê sirf e me meşrep te çi iksîrê wucûd

Em lebaleb çi lebaleb bixwe hemame lebaleb

Mele Xalıd Sadini Melayê Cıziri hakkında şunları söylüyor; “Melayê Cıziri’nin divanında O’nun, bütün hikaye, eski rivayet, örf, adet, İslami ve ondan önceki ilmi kavramlara hakim olduğunu görüyoruz. Aynı zamanda O çevre halkların tarih ve ananelerinden de haberdardır.”

Mela Ehmedê Cıziri’nin divanında toplam 140 şiir vardır.

Mela Ehmedê Cıziri, her zaman divanı kendisine meslek edinmiştir. Okunmalarında da çok titizdir. Yanlış okunduğunda kızardı.

Mela Ehmedê Cıziri ve Feqiyê Teyran’ın atışmalarından anlıyoruz ki O 1631’de Cizre’deydi. Divanını da o yıl (1631) bitirmiştir. Feqiye Teyran “Îro girya me tê” isimli şiirinde Mela’nın ölümünü işler. Buna göre hicri 1050 yılında (M:1640) vefat etmiştir.

Mela Ehmedê Cıziri’nin ölümü hakkında birçok rivayet vardır.

Hicri 1050’de vefat etmiştir. Mezarı şimdi Cizre’de, “Medresa Sor”dadır.

Bugün Kürtçe’de tasavvuf edebiyatının bir şaheseri sayılan Divan’ını anlamak ve ondaki derin ve lahuti mana iklimine girebilmek için sadece dili bilmek yetmez. Çünkü geniş ve derin bir ilme, keskin bir marifete, zengin ve coşkun bir aşka sahip olan Cezirî’nin şiirlerinde tarih, felsefe, estetik, tasavvuf, belagat, nahiv (gramer), astronomi gibi fizik ve metafizik konular içiçe geçmiştir. Önemli fıkıh kaynaklarına gönderme yapması; Maruf-u Kerhî, Şiblî, Mansur ve Alaî gibi tasavvuf büyüklerini zikretmesi, Şeyh San’an gibi bir seyri süluk serüvenini şiirine konu edinmesi onun fıkıh, kelam ve tasavvuf vadisinde zengin bir birikime sahip olduğuna işaret eder. Ancak o, bütün bunları varılması ve ulaşılması gereken bir noktaya doğru yöneltir, asıl maksuduna ve matlubuna hizmet yolunda ustalıkla kullanır. Şiirinde kullandığı tüm argümanlar ilahi aşkın remizleri olarak anlaşılmalıdır. Bediüzzaman Said Nursî’nin, onun aşktaki makamını şöyle ifade ettiği rivayet edilir: “Mevlana Celaleddin-i Rumî, Molla Ahmed-i Cezirî ve Mevlana Cami’nin aşk meşrebindeki makamları birdir” O halde, Cezirî’nin divanını, onun ruh ikliminin iksirli havasını teneffüs ederek okumalıyız. Tasavvufun kendine özgü mazmunlarını ve kavramlarını ve bunlara yüklenen manaları bilmeden onun kudsî lezzetini tadamayız. Çünkü onun nazarında bütün güzellikler ilahi güzelliğin birer yansıması, birer tecellisidir.

DİL JİMİN BİR
Şox û şengê zuhre-rengê
Dil ji min bir, dil ji min
Awirên heybet-pilingê
Dil ji min bir, dil ji min.
 

Wê şepalê misk î xalê,
Dêm-durê gerden şemalê,
Cebheta biskan sema lê
Dil ji min bir, dil ji min.

Zulf û xalan nûn û dalan
Wan ji min bir dil bitalan
Goşeê qewsê hîlalan
Dil ji min bir, dil ji min.

Dêm nedirê bo ebîrê
Xemrî yû gîs û herîrê
Sîne kir amancê tîrê
Dil ji min bir, dil ji min.

Sur-şirînê nazenînê
Kuştim û nakit yeqşnê
Wê bi çengala evînê
Dil ji min bir, dil ji min.

Fetl û taban da xuraban
Ebleq û cuhtê şebaban
Dame ber pence w kulaban
Dil ji min bir, dil ji min.


Xoş-xeramê, ez xulamê
Nazikê şirîn-kelamê
Tûtîya eywan meqamê
Dil ji min bir, dil ji min.
                                                                   MELAYE CİZİRİ

 

 

Jiyana Bav Tahirê Uryan (Hemedanî)…Kürt şair Baba Tahir Uryan’in yaşami…. (ö. 447/1055 [?])

 

Çavkani:

http://ku.wikipedia.org/wiki/Baba_Tahir%C3%AA_Uryan

http://www.navkurd.net/nivisar/mehmet_bayrak/sevgiliye_secde.htm

Baba Tahir yan Baba Tahirê Uryan yan jî Bawa Tayer (bi Kurdiya Başûr), hozanhelbestvanfîlezof û derwêşekî Kurd bû ku bi sedsala 11em li bajarê Hemedan de dijî.

Naverok

[veşêre]

Naznav (Leqeb)

Naznav (leqeb)ê wî “Baba Tahirê Uryan” bû bi watey “Baba Tahirê Xwas”. Vî naznav nîşan û pajoya derwêş bûna vî ye.

Jiyan

Gelek agahdariyên li ser jîyana Baba Tahir negihiştine destê me û em bi ronakî nizanin ku bajarê ku wî di tê de ji dayik bûye kîjane (ango Baba Tahir gelê kîj bajarê Kurdistanê bû). Guman dibe girtûperê (derdorê) 1100 salan berê niha hatbûye cîhan. Di naznavê vî de Baba nîşana Yarisanîtî ye. Çimku Yarisanan ji mestirên xwe yên ayînî re dibêjin BabaBawa yan Pîr. Hindek serçaveyan dibêjin Serencam Name (pertoka ayînî ya Yarisanan) bi destê Baba Tahir hatîye nivîsîn. Baba Tahir bi salan li Hemedanê de dijî û mala wî ya herî dawî, ango gorgeha wî, di meydanek (bi navêMeydana Baba Tahir) de li bakûrê bajarê Hemedan e

Helbestvanî (Honrawebêjî)

Helbest û honraweyên Baba Tahir bêtir çarîne ne û wek stiranan dihat bi kar anîn. Îroje rojhelatzanan van helbestan girê didine Pehlewîkan. Bi dax ve heta îroj helbestên vî yên bi Kurdî wek helbestên bi Farsî,Lûrî yan têkilek ji FarsîLûrî û Kurdî hatine nas kirin. Bellam (lêbelê) bi rastî ev ne rast e çimku heta niha gelek helbestvan û hozanên KurdAzerîGîlekMazenî, hwd. bûne ku bi zimanê Farsî helbestvanî kirine bellam (lêbelê) heta niha hetan yek helbestvanê Fars jî nebûye ku helbest û honraweyên xwe têkil Kurdî bike yan hetan bi Kurdî honrawe bibêje. Heger em ji dîmeneke rasteqîn û resen binêrin em dikarin bi vê rasteqînê ve bigihêjin encamek ku Baba Tahirê Xwas tenê hozan Kurd bû ku heger dixwast bi Farsî honrawe bibêje, honraweyên xwe têkil Kurdîdikir!

Hindek Ji Helbestan

((Xûdawenda! kê bûşim ba kê bûşim?
Mije pirr eşkê xûnîn ta kê bûşim?
Hemem kez der biranin sû te ayim
To kem ez der biranî va kê bûşim?!))
Paçve:
Xwedê! bi kî bêjim, bi kî bêjim?
Mijang pirr hêstirên xwînî, ta kingê bêjim?
Demek ku mirov min ji der dixin, ez têm bi warê te
Heger tu jî min ji xwe der bixey, ez bi kî gazî bikim û bêjim?!
((Dilim ez derdê te daîm xemîn e
Be balîn xiştim û bester zemîn e
Hemîn cûrmim kê mû te dost dîrim
Zi her ket dost dire hal în e?!))
Paçve
Dilê min ji derdê te daîm xemgîn e
Ez ji jana evîna te hêjar bûme nivîna min zemîn e
Tenê guneha min ev e ku ez ji te hez dikim
Ji her kî re ku ji te hez bike wesa dikey bi rewş û hale wî?!
((Meger şîr û pelengî ey dil ey dil?
Be mû daîm bicengî ey dil ey dil
Eger destim fitî xûnit verîjim
Bivînim ta çi rengî ey dil ey dil!))
Paçve:
Meger tu şêr û pilingî ey dilo ey dilo?
Bi min re daîm bicengî ey dilo ey dilo
Eger bikevî destê min, xwîna te verijînim
Bibînim ka tu çi rengî ey dilo!
((Hezarit dil be ğaret borde vîşe
Hezaranit ciger xûn kerde vîşe
Hezaran dax vîş, ez vîşim eşmer
Henî neşmerde ez eşmerde vîş e!))
Paçve:
Te zêdetir (mişetir) ji hezaran dil be tarran (xaret) birin
Ji hezaran jî mişetir ciger te xwîn kirin
Hezaran dax zêdetir (mişetir), min zêdetir jî hejmart
Hêjî nejmartî ji ejmartî zêdetir in!
((Sîye bextim ke bextim sernigûn bî
Tûwe rûjim ke rûjim vajgûn bî
Şûdim xar û xesê kûhê mûhebbet
Zê destê dil ke ya reb ğerqi xûn bî!))
Paçve:
Ez reşbextim ku bextê min vajî bûye
Ez hêjarim ku rojgara min vajî bûye
Ez bûme poş û pilaxê çîyaya evînê
Gazî ji destê dil ku hêvî dikim dil di nav xwîn de bxindike! (Xwedê xenîmê dil bike!)
((Nigarîna dil û cumin te dîrî
Heme peyda û penhûnim te dîrî
Nedûnim mû ke î derd ez kê dîrim
Hemî zûnim ke dermûnim te dîrî))
Paçve:
Dilberê! (Nîgarê!), dil û gîyana min bi destên te ne
Hemî kar û barên min jî her wesa
Ez nizanim ku vî derda evînê ji ku ve hatîye nav min
Tenê dizanim ku dermanê vê derdê bi destê te ye
((Dilî nazûk be sane şîşe’em bî
Eger ahî kişim endîşe’em bî
Sirişkim ger bûwe xûnîn eceb nîst
Mû an darim ke der xûn rîşe’em bî!))
Paçve:
Dilê min mîna şûşe ye
Heger ez gazî bikim û ax bikîşim di nav dilê min de endêş û tirs e
Hêstirên min heger bûne xwînawî eceba nîye
Ez ew darim ku di nav xwîn de reh rîşe yên xwe hene!
((Ço mû yek sûte dil pervaneî ne
Cehan ra hemço mû dîvaneî ne
Heme marûn û mûrûn lane dîrin
Menê bîçare ra vîraneî ne!))
Paçve:
Wek min ti perperikê dil şewitî nîye
Di nav cîhan de dînîyekî wek min nîye
Hemî maran û moriyan hêlanên xwe hene
Lê ji minê hêjar re wêraneyek jî çine!

Helbestên Tev-Kurdî

Mamoste Rehmet Mucteba Mînewî li mûzeya Qonyayê de hindek parçe-honrawe û çarîne bi zimanekî kevnar peyda kiriye ku yên Baba Tahir in. Ev helbestan bi giştî bi zaravayekî Kurdî yê kevnar in ku îroj êdî nemaye. Lê vî zarava bi rastî pirdek e li nav ziman û zaravayên Kurdî û em dikarin bêjin ku HewramîSoranî û Kirmanckî girê didine yek. Parçeyek ji wan helbestan:

((Zaricem dî werayî mûrc edxwerd
Mûrcan du destî we Xweda derd
Negehan bamed an bazûdarî
Zariciş kûşt û mûran zaric edxwerd
Dallê ce Elwend kohan kerd perwaz
Baziş bikûşt û xûniş pak vaxwerd
Bamed neçîrevan derdîn û dayîn
Be wekdiş tîr û dall ej kar baderd
“Bişe neçîrevan destit û ça dest
Çi înet bedkere ej kar baderd”
“Be name neşê îne wed ke min kerd
Be min her an keran her wed ke min kerd!”))
Paçve:
Min kewek dît ku mûrî dixward
Mûran du destên xwe da ber Xwedê
Bêgav bazek hat
Kew kûşt û vêga mûran kew dixward
Şahînek (dalek) ji çîyayên Elwend firrî
Wî baz kûşt û xwîna wî jî vexward
Nêçîrvanê bêpîyare û rehm hat
Tîrek ji dal re da û wî kûşt
[Mûran got:] “Biçe nêçîrvan, destê te neyje!
Çimku te wî bedker kûşt
[Nêçîrvan got:] “Ev kar ku min kir nabe nîşana mezinahiya min
Bi min jî her we bikin ku min (ji dal re) kir!”

Helsengandina Zimanê Çarîneyên Baba Tahîr Ligel Kurdî, Lûrî, Farsî

Wûşeyê Baba Tahir Kurdiya Başûr (Kelhûrî, Gerrûsî, Lekî, Soranî) Kurdiya Bakûr (Kurmancî) Lûrî Farsî
ez, mû min, mi ez mo men
te to, tû, tûwe te to to
eşmerdin eşmardin, jimardin ejmartin şumurdên şêmorden
bûşim bûşim bêjim begom bêgûyem
dîr- dîr-, he-, hes- he- dar- dar-
dost dîrî dost dîrî hez dike dust dare dust dared
verîj- rij-, riş- verij- rîz- rîz-
vîn- wîn-, bîn- bîn- bîn- bîn-
sîye sîye, reş reş sîya sîyah
rûj rûj, roj roj rûz rûz
bîn bîn bûn bîdên bûden
zûn- zan- zan- dûn- dan-
bûwe bûwe, bîye bûye bîde bûde
ed- e(d)-, di- di- (mê-) mî-
mûran edxwerd mûran exwerd mûran dixward mûrçel (me)hûrden mûrçêha mîxordend
Xweda Xweda, Xwa Xwedê Xoda Xoda
dall dall şahîn oqab, şahîn oqab, şahîn
vaxwerd hellxwerd vexward hûrd aşamîd
neçîrevan neçîrewan/-van nêçîrvan şîkarger şêkarçî
ej, ce ej, je, le, de ji, je ê ez
wed wa, weha we, wesa îtûr angûnê
bişe biço biçe boro boro

Helsengandin Ligel Hewramî, Kirmanckî, Lûrî, Farsî

Wûşeyê Baba Tahir Hewramî Kirmanckî Lûrî Farsî
ez, mû min, ez (kevnar) ez mo men
te tu to, ti, te to to
eşmerdin eşmerdey hûmar şumurdên şêmorden
zaric jereç zaranc kûk kebk
werayî werayî (çîyê) werdişî hûrak xorak
ce ce ci ê ez
verîj- rîj- riş- rîz- rîz-
vîn- wîn-, vîn- vîn- bîn- bîn-
bişe şo boro boro
îne-ş bikûşt ey ney kişt îne-ş kûşt î kûşt-êş în ra koşt-eş

Girêdanên derve

—————————————————————————————————

 

Osmanlı şiir antolojileri niteliğindeki tezkirelerde, „Kalenderi/ Hurufi şairlerinden olup, gördüğü güzele (âlem-i kübra ve mazhar-ı Huda’dır) diyerek secde ederdi; II. Bayezid döneminde bu düşüncede olanlarla birlikte idam edildi“ sözleriyle yansıtılan Temennayî, Alevi- Bektaşi literatüründe pek tanınmayan bir şahsiyettir.Bu literatürle ilgilenen çoğu kişi, sözgelimi  Ebulvefa-yı Kürdi, Hallac-ı Mansur, Seyyid Nesimi ve Pir Sultan Abdal’ ın düşüncelerinden dolayı idam edildiğini bilir de; 15. yüzyılın sonlarıyla 16. yüzyılın başlarında Kalenderi/ Hurufi  dervişi onlarca kişinin, salt düşüncelerinden dolayı idam edildiğini bilmez…Hurufilik, Melametilik, Cavlakilik ve Haydarilik’le birlikte anılıp, Aleviliğin bir kolu kabul edilen Kalenderilik, klasik tasavvuf anlayışlarına tepki olarak İran ve Mezopotamya coğrafyasında ortaya çıkıyor. Tasavvuf tarihinde „sûfi çevrelerin marjinal bir kesimi“ olarak değerlendirilen Kalenderiliğin; eski Budist, Zerdüşti ve Manihaist mistik kültürlerin egemen olduğu bir coğrafyadan çıkmış olması kuşkusuz anlamlıdır.Kalenderiliğin  merkezi  İran ve Mezopotamya olmakla birlikte, şeriat kurallarına karşı savunduğu serbestilik sayesinde çekicilik kazanarak doğu ve batı yönünde gelişme sağlamış ve önemli bir yaygınlığa ulaşmıştır.„Kalenderiliğin Suriye ve özellikle İran üzerinden Anadolu’ya giren batı kolları, burada yeni yapılanmalar kazanmıştır. Gerek o devirlerdeki kamuoyu, gerekse yönetim çevrelerinin nazarında, tuhaf kılık- kıyafetleri, değişik inanç ve hayat tarzları yüzünden Kalenderiler, hep marjinal bir zümre olarak mahkum edilmişlerdir. Bu yüzdendir ki, Türkiye topraklarında tarih boyunca merkezi yönetime karşı girişilen çoğu hareketlerde Kalenderi zümreleri görülebilmektedir. Nitekim XIII. yüzyıldan itibaren bir takım dini- sosyal hareketlerin  meydana gelmesinde önemli katkılar yapmışlardır. Bunlara iki tipik örnek olarak biri XIII. yüzyılda Babai hareketini, diğeri de XV. yüzyılda Şeyh Bedreddin isyanını gösterebiliriz.“ (A.Y. Ocak: Osmanlı İmparatorluğu’ nda Marjinal Sûfilik/ Kalenderiler, TTK yay. Ank. 1999).Kalenderiliğin temel kaynağı İran/ Mezopotamya coğrafyasında ortaya çıkan Ehl-i Haq (Yarsanilik) inancı ve kültürüdür. Kalenderiliğin ilk önemli temsilcisi, X. yüzyıl sonları ile XI. yüzyıl başlarında yaşayan, İbn-i Sina’nın çağdaşı , divansahibi ilk Kürt şairlerinden biri olan ve Lur lehçesiyle yazan Baba Tahir-i Uryan’dır. Kimi Batılı araştırmacılarca Ömer Hayyam’dan daha önemli bir şair olarak kabul edilen Baba Tahir-i Uryan, Ebulvefa-yı Kürdî ve Şems-i Tebrizî ile birlikte Anadolu Aleviliğinde ve kültüründe önemli bir iz bırakmışlardır.

Divanı 1927’de Tahran’da , 1989’da  Türkçe çevirisiyle Türkiye’de  yayımlanan Baba Tahir Uryan, Anadolu Aleviliği ve şiiri açısından da incelenmesi gereken son derece önemli bir şahsiyettir. Başta Mevlana ve Yunus Emre olmak üzere, Anadolu’da yetişen sonraki mutasavvıf- şairleri, adeta onun devamcısı olarak görürsünüz…

Kendisini; „Hemedan’lı beyaz şahinim/ Ben Baba Tahir’im/ Dağda gizli yuvaya sahibim/ Ben ak-pak ve uryanım/ Hemedan’lı Tahir Sultan’ım/ Bin’de bir gelen insanım“  sözleriyle tanımlayan Baba Tahir Uryan; kimi zaman Alevilik felsefesinin özüne iner:

Bir ah çekerim, felek haberdar olur

Bir ah çekerim, deli gönül del’olur
Bir ah çekerim, Mansur berdar olur
Ve bir ah çekerim, Mansur „Ene’l- Hak“  olur.

O, Yunus’tan yaklaşık ikiyüz yıl önce şöyle diyecektir:

İstemem cenneti, sen olmayınca

Nideyim huriyi,periyi sen olmayınca
Sevinirsem bunlara kâfirim
Tac’dan daha yücedir, bu dağınık saçım
Böylece şah’tan daha bahtiyarım.

Baba Tahir Uryan’ın şu dizeleri de size Yunus’u ve sonraki Alevi ozanlarını anımsatmıyor mu?

Elime geçerse eğer felegin çarkı

Ona yedi ceddin hesabını sorarım
Birisinde yüz nimet
Diğerinde kanlı ekmek
Sorarım hesabını felekten
Felekten sorarım hesabını
Bu neden böyledir
Ve o neden öyledir
Versin bana hesabını…(Bkz. Dr. Ö. Uluçay: Ehl-i Hal/ Baba Tahir Uryan- Zerdüşt, Adana, 1996,s.46,48)

İşte, Baba Tahir Uryan’la başlayan bu gelenektir  Prof. Ocak’ı şu yargıya vardıran: „Kalenderiliğin Türkiye tarihinde hem dini- tasavvufi açıdan, hem de sosyal ve kültürel, hatta folklorik açılardan derin izler bırakan bir tasavvuf akımı ve mektebi olduğunu söylemek gerekir“. (age)

Nitekim, bu gelenekten etkilenenler bir yana, doğrudan bu akım içinde yeralan birçok şair biliyoruz. Halk şiiri tarzında yazanlar: Sadık Abdal, Seher Abdal, Muhyiddin Abdal, Koyun Abdal, Kalender Abdal. Tekke ve Divan şiiri tarzında yazanlar: Hayreti, Hayali Bey, Yetimi, Haydari, Yetim Ali Çelebi, Işık Şemsi, Virani, Askeri,  Fazli, Gülşeni, Kelâmi ve nihayet düşüncelerini hayatıyla ödeyen, konumuzu oluşturan Temennayî.

Ocak’ın da dediği gibi; Kalenderi şairler, dünyevi konuların yanısıra, özellikle kendi inançları olan  Kalenderiliği ve Hurufiliği, tenasuh, hulul ve hatta ateizmle ilgili düşünceleri dile getiriyor,  kendi gelenek-görenek ve törelerini işliyorlardı.

Kimdir Temennayî ?

Temennayi, başta Latifi Tezkiresi olmak üzere kimi Osmanlı tezkireleri ile tarihçi Mustafa Âli’ nin Künhü’l- Ahbar adlı tarihinin tezkire kısmına; oralardan da Hammer ve Gibb gibi Batılı araştırmacıların eserlerine giren ve daha sonra Alevi- Bektaşi şairlerine ilişkin antolojilerde yer alan bir Hurufi/ Kalenderi şairidir.

Temennayi hakkında ilk bilgileri veren Osmanlı tezkirecisi Latifi olur. Temennayi’ye oldukça eleştirel bakan yazar, daha şairi değerlendirmeye başlarken isminin altına „Allah müstahakını versin“  sözlerini yerleştirir.„Kayseriye kurbundan bir Kalenderi ve (Adam ot gibi biter ve ot gibi yiter) diyen küfr- guylerin biri idi“  gibi ağır bir Osmanlıca ile onu tanıtmaya başlayan yazarın, günümüz Türkçesiyle değerlendirmesi şöyledir:

„Kayseri yakınlarından bir Kalenderi derviş olup, (insan ot gibi biter ve ot gibi yiter) diyen inançsızlardan biri idi. Hurufiliğe (harflerden anlamlar çıkarıp, onları yorumlama inancı MB)  ve tenasüh inancına (ruhların yeniden canlanacağına, ruh göçüne inanan felsefe MB) dair kitapları toplamış, yanına da çok sayıda Allahsız (Ateist MB), lanetlenmiş inkârcılar toplamışlardı.

Mezheb-i İslâmı yok birkaç nefer torlaklar

Lâneti ve bid’at-i şeytan ile ortaklar

(İslami yollardan yoksun birkaç kişi inançsızlar 
Lanetlenmiş, sapık şeytanla ortaklar)

Çün libas-ı şer’i vü  dinden âver ü üryandır bular
Terk ü tecrid oldu sanman bir nice çıplaklar
(Çünkü Şeriat ve din elbisesinden yoksun çıplaktır bunlar
Çıkarıp soyundular sanmayın bunca çıplaklar)

Hiç birisinden  değiller yetmiş iki milletin
Cümleden merdud-ı haricdir bu kavm-i aklar
(Bunlar yetmiş iki milletin hiç birinden değillerdir
Hepsinin reddettiği, dışlanmış bir serkeş topluluktur bunlar)

Bunlar (Adem, büyük âlem ve Allah’ın yansıdığı yerdir)  deyip;

Ey sanem sen mazhar-ı Allahsın
Nüsha-i cümle-i kelâmullahsın
(Ey put gibi güzel sevgili, sen Allah’ın yansımasısın
Bütünden bir örnek olmakla Allah’ın sözünün ta kendisisin)

Diyerek, gördükleri güzel sevgiliye (mahbube) secde ederlerdi ve secdelerinde yanılıp şeytanın yoluna giderlerdi. Allah korusun, o doğru yoldan ayrılmış grup, geniş mezhepli olup bütün haramları helal ya da mübah bilirlerdi. Rafızi mezhebi üzere olmayı ve o sapık inanç ile can vermeyi şehitlik derecelerinden sayıp değerlendirerek, Fazlullah Hurufi’ nin ( bir görüşe göre Fazlullah-ı Hurufi’nin kızına ait MB) şu dörtlüğünü işlerinde yol gösterici ve en güzel ölüm tarzı olarak benimsemişlerdi:“ Aşk mutfağına iyilerden başkasını çekmezler/Zayıf olanlar oburların elinden çekmezler/ Kişi eğer gerçek âşıksa ölmekten çekinmez/. Çekilmeyen (asılmayan) kimse murdar olur.“

Sultan Bayezid devrinde (1481- 1512), bu muhalif grubun kimini kılıçsuyu ile boğdular, kimini  de red ateşiyle yaktılar. Aşağıdaki yasak şiirler onundur:

Sofi kalender ol gel kazıt saçı sakalı
Sana bu bir tuzaktır gider bu kıyl u kalı
(Sofu kalender, gel saçı sakalı kazıt
Sana bu bir tuzaktır dedi- kodudan kurtul)

Ebleh olma sofi verme nakd-ı ömrü nesneye
Gözün aç didar-ı cennet hûr ü gılman bundadır
(Aptal olma sofu, değerli ömrünü boşa harcama
Gözünü aç, cennetin güzellikleri, huri ve gılman bu dünyadadır)
(Bkz. Doç. Dr. Mustafa İsen: Latifi Tezkiresi, Kültür Bak. yay. Ank. 1990, s. 462-463; Ahmet Emin Güven: Kayseri’de Yazma Mecmualar, Erciyes Ün.

Yay. Ank. 1999,s. 4-6; M. Fatih Köksal: Kayserili Divan Şairleri, Kayseri, 1998, s.53-56; Emir Kalkan: Kayseri Şairleri, Kayseri Bld. yay. 1996,s. 14; Abdullah Satoğlu: Kayseri Ansiklopedisi, Kültür Bak. yay. Ank. 2002,s. 437; Cemil Çiftçi: Maktul Şairler, İst. 1997,s. 121-123)

Bu ve benzeri birçok kaynak, Temennayi’nin birçok yoldaşıyla birlikte idam edildiğini bildirirler. Sözgelimi ünlü tarihçi Hammer, şunları söylüyor: „Temennayi – ki hulûl-i ervah (ruhun bedenden bedene geçmesi, don değiştirmesi MB) mezhebini kabul ve izhar etmiş ve her mahluku zât-ı uluhiyyetin mütemmim cüz’ü saymaktaydı-. II. Murad zamanında idam olanan Nesimi ve Kemal Ümmiitikadına muvafık bir meslekte olmasından dolayı, onlar gibi maktul oldu (katledildiMB). (Bkz. Hammer: Büyük Osmanlı Tarihi, 2, (Üçüncü cilt),Sabah gaz. yay. s. 395)

Fuat Köprülü ve Sadettin Nüzhet Ergun gibi tarih ve edebiyat araştırmacıları da, Temennayi’nin, Alevi edebiyatının doruk isimlerinden olan ve idam edilen Seyyid Nesimi gibi Hurufiliğin Anadolu’daki ilk temsilcilerinden olduğunu ve döneminde diğer bazı sofilerle  birlikte idam edildiğini ifade ederler.

Çeşitli kaynaklar, gezgin bir şair olan Temennayi’ nin  Hurufiliği ve Kalenderiliği terennüm eden Türkçe ve Farsça şiirlerden oluşan bir divanının bulunduğunu belirtirler. Ancak, bugün  bu ilginç şairin elimizde son derece sınırlı şiirleri bulunuyor. Elde bulunan bir  nefesiyle sözlerimizi noktalamak istiyoruz:

Şol kadar göstermiş idi  bana devran gönlümü
Kim sanurdum görmek olmaz çeşm-i insan gönlümü

Bilmezem kim bu cihan içre vücudu yok mudur
Yoksa vardır çerh benden kıldı pinhan gönlümü

Ey acep kâdir olup bir gün giyem mi ben anı
Kaddi bâlâ kendi zîbâ câna ol can gönlümü

Berr ü bahr içre sedef-var intizar üzre durup
Ağzım açup gözedirem âb-ı nisan gönlümü

Rûma Şah u Padişah olmuşca hurrem oluram
Beni sadr’vana çıkarup kılsa ihsan gönlümü.

Tüm yukardanberi söylenenler, Temennayi’nin yoldaşı ünlü Alevi şairi Seyyid Nesimi’ nin, derisi yüzülerek  idam edilirken söylediği „Zâhidin bir parmağın kessen dönüp Hak’tan kaçar/ Gör bu miskin âşıkı ser-pa soyarlar ağlamaz“ sözü ve sevgilisi için söylediği kabul edilen „Seni cemal ile kemâl ile görenler/ Korktular Allah demeye, insan dediler“  sözleriyle daha bir anlam kazanmıyor mu?..

jiyana Elî Herîrî…Kürt şair Elî Herîrî’nin yaşamı….

İLKKKayhttp://kerboran.wordpress.com/2009/05/23/ilk-kurt-sair-eli-heriri/nak:K KÜRT ŞAİR ELî HERİRİ

İslamiyet sonrası Kurmanci lehçesiyle yazan, ilk şair Şeyh Elî Heriri’dir.
 Miladi 1010 tarihinde Herir köyünde dünyaya gelmiştir. Herir Köyünün Soran bölgesinde olduğunu belirten rivayetler vardır. Fakat Aleksander Jaba Herîr köyünün Şemdinan bölgesinde olduğunu söyler. Hakkari’ye bağlı olduğunu söyleyenler de vardır.Şeyh Elî Heriri’nin 1070 yılında vefat ettiği söylenmektedir.

Ali el-Harîrî, küçük yaşta ilim öğrenmek için Şam’a gitti. Babasının vefâtı üzerine amcasının himâyesinde yetişti. Geçimini temin etmek için, amcasından meslek öğrendi. Şeyh Ebû Ali Mağribî’nin sohbetlerinde bulunarak, kemâle geldi.Ali el-Harîrî, derecesi yüksek, hâl ve kerâmet sâhibi, cesûr, vekarlı bir zât idi.
Şiirleri halkımız arasında gece okunurdu. Dinleyenler üzerinde büyük etki bırakırdı. Birisinin güzel şiir okuyuşundan bahsedilip övülmek istendiğinde, “Eli Heriri’nin tadındadır” denirdi. şiirleri akla gelirdi.Eli Heriri, Ozanlığında olduğu kadar bilge yönüde vardı. Halk arasında biri tahsilini iyi yapmadığı vakit “Okudu da sanki Eli Heriri oldu” şeklinde eleştiriliyordu. Özcesi Eli Heriri büyük bir adam, olgun bir alim ve Herir de, bilginin diyarıydı. O şehirde Eli Heriri’den başka bir çok alim ve bilgin çıkmıştır. Özellikle Eli Heriri’nin oğlu Şeyh Ahmed.


Moğol istilâsı sırasında bir grup Moğol askeri Şam civârına gelmişti.Askerler, Büsr civarında çok zulüm ve eziyet yaptılar. Bu durum üzerine Ebü’l-Hasan el-Harîrî, talebelerinden birine;“Gel seninle bu zâlimlere gidelim!” dedi. O talebe çok korktu ve;”Efendim, onlar bize zarar verirler. Biz yalnızız ve bir şey dememiz halinde, etrafa daha çok zarar verirler.” dedi. Ebü’l-Hasan el-Harîrî:

“Kalk gidiyoruz. Bakalım Allahü teâlâ ne gösterecek!” buyurarak, bineğine bindi. Talebesiyle çadırlarının kurulu olduğu yere gitti. Onlar Ali el-Harîrî’yi tanımadıkları hâlde, Sultanları karşıladıkları gibi, karşıladılar. Ali el-Harîrî, heybet ve şiddetle onların karşılarına geçip, yaptıkları zulme son vermelerini, iyi kimseler olmalarını nasîhat etti ve her kelimeyi söylerken, elindeki asâsını yere vurarak tenbihte bulundu. Reisleri bu sözler karşısında bir şey diyemedi. Başını önüne eğdi. Daha sonra adamlarını alıp o bölgeden uzaklaşıp gitti.

Talebelerinden biri, Ali el-Harîrî hazretlerine gelip, hacca gitmek istediğini bildirdi ve izin istedi. Ali el-Harîrî ona küçük bir çanta verdi ve içinden ihtiyaç mikdârı kadar para harcamasını, geri kalanı iâde etmesini tenbih etti. O zât çantayı açtığında bir dirhem (gümüş para) olduğunu gördü ve bunun az olması sebebi ile üzüldü, hattâ geri vermek istedi. O anda Ali el-Harîrî’nin mânevî hâli kendisini kapladı ve bunda bir hayır var diyerek o parayı harcadı. Çantayı tekrar açtığında, bir dirhem daha gördü. Böylece, yol boyunca bütün ihtiyaçlarını karşıladı. Döndüğü zaman çantayı hocasına iâde etti ve bunun hocasına âit bir kerâmet olduğunu anladı.

Büyük âlim Takıyyüddîn bin Salâh ile Ebü’l-Hasan el-Harîrî hazretleri bir yerde bir araya geldiler. Ali el-Harîrî;

“Misâfirimize bir şey ikrâm etmemiz îcâb eder.” dedi. O anda oradan bir koyun sürüsü geçmeye başladı. Talebelerinden birine;

“Git, yüz dirhem kıymetinde olan şu vasıftaki koyunu al getir!” buyurdu. Orada bulunan Takıyyüddîn bin Salâh;

“Her hâlde Şeyh Ali beni imtihân etmek ister. Bu koyunun etini yemeyeceğim.” diye içinden geçirdi. Daha sonra sofra kuruldu. O esnâda dışarıdan birisi geldi ve;

“Bugün buradan bir koyun sürüsü geçti mi?” diye sordu. Oradakiler;

“Niye soruyorsun?” dediklerinde, “O sürüde yüz dirhem kıymetinde bir koyunum vardı. Vasıfları şöyle şöyle idi. Ben onu Ali Harîrî hazretlerine ve sevdiklerine nezretmiştim.” dedi. Oradakiler;

“Evet bahsettiğin vasıftaki koyun, şu sofradaki koyundur.” dediler. O kişi de;

“Elhamdülillah koyun sâhibini bulmuş!” dedi. O zaman Ali el-Harîrî, Takıyyüddîn bin Salâh’a nazar etti ve;

“Kişi dâimâ hüsn-i zanda bulunmalıdır.” dedi. Takıyyüddîn bin Salâh; “Tövbeler olsun, tövbeler olsun!” deyip af diledi.”

Eğer Eli Heriri hakkında iyi bir araştırma ve inceleme yapılırsa, bir çok şey karanlıktan aydınlığa çıkacak, ilginç bulgularla karşılaşılacaktır. Memleketin ve dönemin durumu aydınlanacaktır.Şiirlerinde Elî (Ali), Eliyo veya Şêx Elî ismiyle karşımıza çıkmıştır. Bizim elimizdeki şiirlerinde, her bir şiirinde bu üç isimden birini kullanmıştır. Bu güne kadar bize ulaşan şiirleri incelediğimizde, kaideli şiirlerin ona ait olduğunu görürüz. Şüphesiz Eli Heriri, bilgin bir şahsiyet olarak Kürt toplumunu tahlil etmiştir.

Eli Heriri’nin ismini ilk olarak yazılı kaynaklarda Şêx Ehmedê Xani’nîn Mem U Zin’inde görüyoruz.

Aleksander Jaba Kürt şairlerinin ilkinin Eli Heriri olduğunu belirtir. Zira divan ve şiirlerinin Kürdistan’da, oldukça yaygın olduğu anlatılır.

Eli Heriri’nin şiirleri kolay anlaşılıyor. Şiirleri zarif ve ahenklidir. Bir çok kişi şiirlerini ezberden bilirdi. Feqi ve hoca arasındaki diyalog toplumda genellikle konuşulur ve ondan epey bahsedilirdi.

Bugün Kürdistan’da Eli Heriri’nin adıyla bilinen divan hakkında bilgimiz yoktur. Halk arasında sözleri ve şiirleri sözlü olarak dolaşır.


BİR ŞİİRİ:
TÊT 
Dilê mehzûn kefaret bêt ke êm şeb taze mihman têt
Be mizgînî beşaret bit ke mîhman canê canan têt
Ke mîhman canê canane le ser cavê me mihmane
Be mala cumleê xane ke şahê cumleê xan têtWere ey şahidê şêrîn ji eşqa te dil êxsîrin
Be can menzilgehê mîrin telebkarî ke sultan têt

Telebkarin dil araîm medîm yarin bû yî şaîm
Le bejna ‘er’erin daîm sîyeh mar lê be colan têt

Sîyeh maran kire seyran le cotê şubhetê cîran
Ku xas û ‘am bibûn heyran le cîran ‘enber efşan têt

Du zulfên ‘enber efşan in du le’lên şekeristanin
‘Eqîq û durr û mercan in le hewzan abê heywan têt

‘Ecêb bir ke mirarî tê le sedde qewsê tarî tê
Sîyeh pencên xumarî tê ji mexmûran du eslan têt

Ji mexmûran tu mexmûrî be cî hişt ‘eqreba jûrî
Tewafa beytê me’murî le burcan xûn be sîran têt

‘Eqarib hat û bê hed hat le wê burca zeberced hat
Vebala qewsê eswed hat le tilbey mahî taban têt

Le heyva kewçêrîn kamil ve ehlan ra nehiştin dil
Û cumle da sefên sunbul le hinda vê gulîstan têt

Gulîstana Xuda riste le çar etraf dilan xuste
Binefş û nêrgiza mest e cinisrê le’l û reyhan têt

Reyahîn sosin û werdin le Şêx Elîyê xerîb ferd in
Weristê ehmer û zerdin herû sed car bi efxan têt

Ji efxanan nemayim têr du’a goyê te ez bê vir
Bebête şer du esleh dîr ‘heta vî qasidî can tê

Bebîne rû şemalînê were hindavî balînê
Ji dest ahan û nalînê çe reng feryad ji esman têt

Be feryad û be hewar e ji dest ahan min ew kare
Me lazim bendeê jar e ji seyyidî çe ferman têt

Seyyidî heq nezer vêra di îqlîman ilim gêra
Qitara gewheran vêra ji nêv kana bedexşan têt

ALİ HARİRİ
00000000oooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooo

Elî Herîrî (anku, ‘Elî HerîrîE’lî Herîrî yan Elî Termaxî [çavkanî pêwîst e]) (1009/10-1077/78[1]) nivîskarekî klasîk ê kurd e. Li gor rojhilatnas û kurdologê rus Alexander Jaba Elî Herîrî di sala 400’î ya koçî (1009/1010’ê zayînê) de li gundê Herîrê ku girêdayî Şemdînanê ji dayik bûye. Li gor Jaba Elî Herîrî yek ji kevintirîn helbestvanên kurdî ye. Elî Herîrî bêgoman yek ji helbestvanên pêşî yêkurmancî ye. Dîsa li gor heman jêderê Elî Herîrî di sala 470’yî ya hicrî de (ku teqabilî 1070’yê zayînî dike) rehma xwedê kiriye.

Dîsa wisa diyar e ku lêkolînên rojhilatnasa ferensewî Joyce Blau tekûztir in. Li gor Alexander Jaba [çavkanî pêwîst e] Elî Herîrî sala 1425’an ji dayik bûye û sala 1495’an jî çûye ser dilovaniya xwe.Dîwana wî li Kurdistanê tê nasîn. Hinek helbestên Elî Herîrî ji aliyê rojhilatnasê alman Albert Sosin û rojhilatnasê sovyetî M.B. Rudenko ve hatin weşandin. Va ye beşek ji helbesteke Elî Herîrî:

Xelqno, werin bibînin
Çi husneke bi kemale
Heyran ji dil bibînin
Ji sene’ zewal Celale.(zülcelale)

— Elî Herîrî
Sene’ Xwedê ku danî
Sifhe ji nûrê danaye
Enber li ser kêşaye
Enber xet di xale.

— Elî Herîrî

Ji Klasîkên Me

Perçeyek ji meqele “Klasîkên me – an şahir û edîbên me ên kevin” ya Celadet Bedirxan:

Di nav şahirên kurdmanc de yên ko piştî islamiyetê rabûne û bi kurdmancî nivîsandine; ê pêşîn Elî Herîrî ye. (Xwedê rehmeta xwe lê erzan bike û heke di ser bihuştê re bihuşteke din, bihuşteke bijarte heye cih û meqamê wî tê de çêke). Li gora ko me bihîstiye gundê wî Herîr di welatê Soran de ye û Elî bi xwe sorî ye. Lê Melayê Jaba dibêje ko Herîr di welatê Şemdînan de ye. Me bi xwe tu esera wî ne dîtiye. Dibêjin ko dîwana wî heye. Melayê Jaba der heqê Elî Herîrî dibêje: »Şahirê berê Elî Herîrî ye. Dîwançeyek heye, şihir û qesayid. Herîr jî gundek e, di cihê û nehya Şemzdînan, di sencaxa hekariyan de, û şihir û ebyatê di wî jî di nêv Kurdistanê qewî zêde meşhûr û marûf e. Texmîna ko di tarîxa çar sedê hicretê de peyda bûye û di çar sed û heftê û yekê de merhûm bûye û di nav Herîrê de medfûn e. (Celadet Bedirxan)

Angaşteke din

Li gor hin çavkaniyan jî [çavkanî pêwîst e] wî Elî Teremaxî ye û ji gundê Teremaxê, ji qeza Miksê rabûye û ji bo xwendinê çûye heta Bexdayê. Elî di medresên Bexda, MûsilBehdînan û Soran de xwendiye û di nav alimên heyama xwe de bûye zanayekî serdeste. Eliyê Teremaxî piştî ku vegeriya welatê xwe di gundê xwe de medreseyek ava kiriye û bi zimanê kurmancî kitêbeke tefsîrê jî nivîsiye û dersa feqehên xwe bi Kurmancî gotiye.

Abdusamet Yigit, bi navê Êlî Herîrî pirtûkek li ser Êlî Herîrî û Jîyane wî nivîsandîya.

Çavkanî

  1.  Qanatê Kurdo (1983). Tarîxa Edebiyata Kurdî 1. Stockholm.
  • Blau, Joys; Die Wissenschaft von der kurdischen Sprache. In: Kurden Azadi, Freiheit in den Bergen, Schallaburg 1992
  • Balî, Awe; Antolojiya Helbestvanên Kurd, Istanbul 1992
  • Kurdo, Qanatê; tarîxa edebyata kurdî I, Stockholm 1983
  • Kurdo, Qanatê; tarîxa edebyata kurdî II, Stockholm 1985
  • Zinar, Zeynelabidin Nimune, Stockholm 1991[1]

jiyana şêrko bêkes…Şêrko Bêkes yaşami…

Çavkanî:

http://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AArko_B%C3%AAkes

http://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AArko_B%C3%AAkes

images (2)

Şêrko Bêkes

Şêrko Bêkes (d. 2 Mayıs 1940), çağdaş Kürt şairi. Kürt şair Fayik Bekas’in oğlu olan Şêrko, Süleymaniye doğdu. 1965 yılında Kürt kurtuluş hareketine katıldı ve bu dönemde harekâtın radyo istasyonunda (Kürdistan’ın Sesi) çalıştı.

Kitapları

  1. Tirîfey Helbest, Salman al-Azami Publishers, Irak, 1968.
  2. Kawey Asinger : Dastanêkî honrawayî sar shanoye le no tabloda, Saydiyan Publishers, Mahabad, Iran, 1971.
  3. Marâyâ saghírah, illustrerad by Fuad Ali, 125 s., Al-ahâli Publishers, Şam, Suriye, 1988.
  4. Dall : çîrokî şê’r, Poem, 44 s., Apec Publishers, Sweden, 1989. ISBN 91-87730-03-0
  5. Derbendî Pepûle: A Long Poem, 228 s., Apec Publishers, Sweden, 1991.
  6. Små speglar : dikter 1978-1989. – Norsborg : Publ. House of Kurdistan, 1989. – 108 s. – ISBN 91-87096-05-6
  7. Les petits miroirs : poèmes, Translation of his poems in French, by Kamal Maarof, Preface by Guillevic, 95 s., L’Harmattan Publishers, Paris, 1995. ISBN 2-7384-2059-1
  8. Dîwanî Şêrko Bêkes, Collection of Poems, vol. I, 992 s., Sara Publishers, Stockholm, 1990.
  9. Dîwanî Şêrko Bêkes, Collection of Poems, vol. II, 843 s., Sara Publishers, Stockholm, 1992.
  10. Dîwanî Şêrko Bêkes, Collection of Poems, vol. III, 551 s., Apec Publishers, Stockholm, 1995. ISBN 91-87730-74-X
  11. Gulbijêrek ji helbestên (Selected Poems), 110 s., Apec Publishers, 1991. ISBN 91-87730-28-6
  12. Geheimnisse der Nacht pflücken : Gedichte / aus dem Kurdischen von Reingard und Shirwan Mirza und Renate Saljoghi, 95 s., Unionsverlag Publishers, Zürih, 1993. ISBN 3-293-00187-4
  13. Mêrgî zam-, mêrgî hetaw, 182 s., Kurdistans folkförb., Stockholm, 1996. ISBN 91-972467-2-7
  14. Xaç û mar û roj-jimêrî şa’êrê, A poetic novel, 374 s., Apec Publishers, Stockholm, 1997. ISBN 91-89014-20-0
  15. The secret diary of a rose : a journey through poetic Kurdistan, Ashti Bibani, 1997.
  16. Bonname : Şê’r. Binkey Edeb û Rûnakbîrî Gelawêj, Süleymaniye, Irak Kürdistanı 1998.
  17. Çirakanî ser helemût : pexşan, Sardam Publishers, Irak Kürdistanı, 1999.
  18. Piyawî la-darsew : Şê’r. Süleymaniye, Irak Kürdistanı, 2000.
  19. Qesîdey Rengdan, Xak Publishing Center, Süleymaniye, Irak Kürdistanı, 2001.
  20. Ezmûn : 1985-2000, Edited by Yasin Umar, Sardam Publishers, Süleymaniye, Irak Kürdistanı, 2001.
  21. Jîn û Baran, Poem. Silêmanî Library, 2001.
  22. Ji nav Şêrên min. Avesta Publishers, Istanbul, Türkiye, 2001. ISBN 975-7112-31-3.
  23. Xom ew wextey balindem!, 237 s., Sardam Publishers, Süleymaniye, , 2002.
  24. Kukuxîtya bizêweke, Children’s poetry, Sardam Publishers, Süleymaniye, 2003.

—————————————————————————————————————-

 

Şêrko Bêkes

Şêrko Bêkes helbestvanekî bi nav û deng ê kurd e.

Jiyan

Di 2 Gulana 1940 da li Silêmanîyê hatiyê dinê. Lawê Helbestvanê navdar Faîq Bêkes e.

Li Bexdayê zanîngeh qedandîye û kitêba xwe ya yekem jî dîsa li vî bajarî di sala 1968 de çap kirîye.

Di navbera salên 19651987 de pêşmerge bû û eynî demê de jî di radyoya bi navê ‘Dengê Şoreşê’ de xebitî.

Di serê sala 1970 da di nava tevgera “Ruwange” da cîh digri. Ev tevger ji bo helbesta Kurdî rêyek nû vediki û hebesta nûjen derdekivi holê. Bi vî tevgerê di her hêlêda bêhna jîyana kurdî ket helbesta kurdî. Bi tevî çend nivîskar û helbestvanên Kurd kovarek bi navê “Rwanya” derxistin.

Piştî têkçûna şoreşa Îlona 1974an car din vegeriya bajêr. Lê vê carî jî hukumeta Iraqê, Bêkes ji bo 4 salan şand sirgunê.

Bêkes, di sala 1984an de beşdarî serhildana li başûrê Kurdistanê bû û 1986an de wek multecî çû Swêdê.

Di sala 1991an de li başûrê Kurdistanê wek wekîl dikeve parlamentoyê û sal nîvekî wezîriya kulturî kir.

Bêkes îro jî li Silêmaniyê dijî û serokiya navenda kulturî ya bi navê Sardam dike.

Berhem

Şêrko Bêkes helbestê xwe bi zaravayê Soranî dinivisînê. Ji ber vî yekê her çiqas ew bi kesanîyeta xwe werê naskirin jî le helbestên wî li bakur zede nayê naskirin. Pir hindik helbestên vî helbestvanê navdar li kurmancî hatîyî wergerandin.

Heya niha 20 kitebên wî yên helbestan hatine çapkirinê. Kitêbên wî bi gellek zimanan -yunanî, tirkî, erebî, îngîlîzî, fransî, almanî, swêdî- hatine wergerandin.

Xelat

  • 1987: Di hêla PEN Klûba Swed bi xelata Tucholsky hat xelatkirin.
  • 2001: Li Silêmaniyê ji Navenda Kulturî Xak, xelata ‘Pîrêmerd’ girt.

Jiyana Fêrîkê Ûsiv….Fêrîkê Ûsiv hayati…

Çavkanî:

http://nucexane.wordpress.com/2012/05/18/ji-rupelen-jiyana-ferike-usif-firida-cewari/

http://www.batmanpostasigazetesi.com/yazi/ferike-siv-4847.htm

images (1)

 

Fêrîkê Ûsiv. 2’ê meha mijdara sala 1934’a Ermenîstanê de, li gundê Pampa kurda (niha Sîpan) ji diya xwe bûye.

Zarotiya Fêrîk li Pampê derbas bûye. Pamp perçekî xwezaya bedew e, ciyê çiya û baniya, çayîr, çîman û kulîlkan e:

_War-welatekî xamikî xasik,

Mikanê kawa, çîyê gulê nazik…

Çiyakî bilind Pampêda heye, ku

Mîna zlamekî qure

Mêrekêra bê dew-dozê-

Qemerdax sîng gup vekirye

Li himberî Elegezê.

Fêrîk sala 1951-ê dibistana gundê Hevtsale bi şedetnameya pesnandinêva xilas dike.

Fêrîk di ber xwendina dibistanê re bi tevayî diçû ber berxan.

Zilamê fikirsucuh tebiyeta şênda dikete mitala, di şevên havînê de, li guhêr û bêdera, mîna kitêba xwe ya dersa stêrk û peyrê ezmana dixwend… Ruhê berxvanê biçûk bere-bere bi kubir keyîsa tebiyetê ve perwede dibû…

Wexta gîhadirûnê Fêrîk berxvantî disparte Onîkê bira û xwe-xwe diçû xebata kolxozê.

Lê hê naçe ber çevê min

Ew dîdema bi gul û nûr:

Qelfa qîza bi kincê reng

Ser milê wan –tirmix, tûrpazk,

Hilparkî çiyê dibûn çeleng

Wek “Tawisê” bi perr û bask…

Û Fêrîk tev hevala diçû “Vîlkê” – gîha berhevkirinê-pey wan “canik-cewahira”…

Yanzdeh zarê Ûsivê Îvo û Cemeda Emer bûn: neh kur û du keç.

Fêrîkê Ûsiv sala 1951’ê tê Yêrêvanê û di Xwendinxana Pêdagojiyê de tê qebûl kirinê. Piştî kutakirina Xwendinxanê hema wê salê jî, ya sala 1955’a, Înstîtûta Pêdagojiyêye li ser navê Xaçatûr Abovyanda li fakûltêta(beşa) Fîlologiyê-Dîrokiyê pênc sala dixwîne.

Sala 1955’a dîsa dest bi weşana rojnameya “Rya Teze” dibe. Axavtinên radîoyêya kurdî jî dibin her rojî. Heta kutakirina înstîtûtê di rojnema “Rya Teze”- de 22 helbest û gotarên Fêrîkê Ûsiv dertên. Helbesteke wî ”Ez û cimet” bi rûsî sala 1958’a di kovara “Dirûjba Narodov” de dertê (kovara “Dostiya cimeta”,#9, Moskva), nivîsarên wî di radîoya kurdî de têne belavkirinê. Sala 1957’a berevoka ”Nivîskarêd kurdaye sovêtiyê”- de yanzdeh helbestên wî çap dibin.

Sala 1960-î Fêrîkê Ûsiv înstîtûtê diqedîne û di beşa Kurdî ya Radyoya Êrîvanê de serokatiya edebiyatê dike.

Sala 1961’ê kitêba Fêrîk ya pêşîn -“Çevkanî” çap dibe. Ew ji aliyê xwendevanan ve rind tê qebûlkirin. Ew hub û hisreta şayîr bû. Mîna çavkaniya zelal bû û şayîrtiya Fêrîke helal elam dikir. Wê salê jî di berevoka “Efrandinêd Nivîskarêd Kurdê Sovêtiyê”- de neh helbestên Fêrîk çap bûn.

Di radyoyê de Fêrîkê Ûsiv bi helalî dixebitî. Ew rastgo bû. Qebûl nedikir qelpî, derewî, durûtî, karkirina wî kêm kişand.

Pey dûrketina ji xebata radîoyêra Fêrîk ber xwe diket. Ruhê wî rehetî nedidît.

Hecîyê Cindî Fêrîk kire xîretê, got:

– 250-î saliya şayîrê ermenyayî mezin Sayat-Nova dıvö bi şaynetî bê kivşikirinê. Were em berhevokeke wergerê amade bikin.

Kitêba Sayat-Nova da Fêrîk, got:

-Tu ji xwe re bibjêre-kîjana tu yê wergerînî, yê din jî ez ê wergerînim.

Fêrîk xwend û wergerand… klamkê stra, tercmê xwe şande rojnama “Rya Teze” û radîoyê. Bi wergerê Fêrîk kilamêd Sayat-Nova radîoyêda stran. Paşê, payîza sala 1963-a, Fêrîkê Ûsiv tevî konkûrsa (leca) qedandina efrandinên Sayat-Novaye baş bû.

Fêrîk helbest û wergerên xwe tim bi hostatîke mezin ezberî digot. Ev car cûda bû: Gere ber jyûrîya maqûl bixwenda, rind amade dibû. Gere artîstên Ermeniyê eyan re pêş de bihata. Hate elamkirinê, wekî helbestvanê kurdî cahil Fêrîkê Ûsiv wê şiyêra Sayat-Novaye “Tu hingêda aqilbendî” bi wergera xwe bixwîne. Serayê bi hewaskarîke mezin li bejn-bala Fêrîk û bedewiya wî dinêrî. Zef kerr û lal, te tirê kurmancî fêm dikin, guh dane xwendina wî û pey qedandinê dirêj, zef dirêj destê xwe lev xistin.

Fêrîk hêjayê prêmîya (xelata) dereca sisya bû. Sedirê jyûriyê, artîstê eyan Avêt Avêtîsyan Fêrîk bimbarek kir, got:

– Ez gelekî ji bo wergera helbesta Sayat-Nova û ezbergotina te firnax im!

Hema wê salê jî berhevoka şiyêrêd Sayat-Nova bi tercma Hecîyê Cindî û Fêrîkê Ûsiv hate weşandinê.

Sala 1967-a “Gula Elegezê”, sala 1967-a jî pirtûka “Lîrîka” têne weşandinê.

Sala1968-a payîzê Fêrîkê Ûsiv hilgerya gund.

Fêrîk li gundê Pampê bû mamoste. Ewî di dibistanê de dersê zimanê kurdî dida. Hevtê 3 -4 rojan li gund dima. Rojên mayîn li Yêrêvanê bû, ji ber ku mal-neferê wî li şaran diman.

Salên 1976-1980-î Fêrîkê Ûsiv bi proyêkta xwe, tenê, tamek xwe û ji neferê xwe re li Pampê çêkir. Dorê sûrek kişand, fêza sûrê jî axilê pêz çêkir. Ji hostatiya wî gund-gundîtî zendegirtî diman.

Ewî nivîsî:

…Û wextekê jî du rêncber wê bên,

Xwe bavên ber siya axilê minî şên:

“Hey gidî, – bêjin, – Fêrîkê rehmetî

Ser van tam-taşa çiqa zehmet dî…”

Paşê çend berx, kar, mirîşkên pir bedew û du golik xwedî dikir. Ew awayê wî çêkirî û xweyîkirina heywanet jî, mirov digot, pareke poêziya wî bûn.

Sala 1973-a destana Fêrîk “Ûsivê Nevya”hate weşandinê. Ew veçêkirineke beyt- serhatiya cimetêye tezeye û bi serecema xwe pirr dewlemend e. Vê destanêda dîhar bûne karebûnên şayîre lîrîkiyê, êpîkiyê û dramatîkiyê.

Sala 1977-a pirtûka wî ye “Narê” hate weşandin.

Sala 1984-a bi şayînetî êvariya hobêlyaniyê bona 50-î saliya bûyîna wî li sera Mala nivîskarên Ermenîstanê derbaz bû.

Li Êvariyê doktorê zanîstên fîlolojiye, profêsor Hecîyê Cindî, doktorê zanîstên dîrokê Şekroyê Xudo, kandîdatê zanîstên fîlolojiyê Çerkezê Reş, serwêrê beşa radîyoxeberdanêd kurdî Ahmedê Gogê, serokê dibistana gundê Pampê(Sîpanê) Têmûrê Mîro û yên din bi axavtinên germ şayîr slav û bimbarek kirin.

Paşê şayîr Fêrîkê Ûsiv xeber da û razîbûna xwe da bona qedirgirtin û pirr qîmetkirina emekê wî.

Para êvariyê ye di bedewetiyê dea şiyêrêd şayîr hatine xwendinê, koma gundê Camûşvanêye vokal-haceta û sazbend, dengbêjêd mayîn pêşda hatin.

Fêrîkê Ûsiv bê hed û hesab ji gundê xwe-Pampa kurdan hez dikir. Li Pampê ewî xwe li perçekî Kurdistanêda didît.

Fêrîk selmyanekî miletê xwe bû:

Bra xwezil Kurdistana min şên bûya

Miletê min aza, xwendî û zên bûya…

Piştira nivîsî:

KURÊ MINRA

Car-carana têm, melûl, dilxor û mirûz im,

Lawo, kerba binê lingê te radimûsim…

…Dibe rokê Kurdistana mezin vebe,

Bavkê teyî hisret dil da lê tunebe.

Bira hinge lingê te bi hisreta min,

Bigere nav ax-topraxa cimeta min.

Halê Kurdistanê, bindestî û perçe-perçe bûna wê ji nexaşiya jî zortir Fêrîkê Ûsiv dizêrandin û dil- hinavê wî şayîrê nazik dêşandin…

…Lê dilê min îro bi xeme

Boy kurdê me dûre êgir da.

***

Rojêd emirê min darêkirin çûn.

Derd û nexweşî dilê min dicûn.

Tu heseke ron, tu gulanek geş

Naşxulin kûra dilê min nexweş…

Fêrîkê Ûsiv 3-ê gulana sala 1997-a, zeman zûtir, çû ser dilovaniya xwe

Bi xwestina Fêrîk ew berpala çiyayê Dibûrî hate definkirinê, ku çawa ewî dixwest –

… bihatana kerî, bihatana sûrî

Dora tirba min çiyayê Dibûrî –

Hingê ruhê min-berxvanê berê,

Hêlbiya hisreta xubara qebrê…,

Tevî kerê pêz ji çiyayê bilind,

Êvara bihata belabya nav gund…

Û Şekro Mihoyî nivîsî:

Edebiyeta me kurda ziyaneke mezin dît. Di Nava wê de valabûnek çêbû. 3-ê gulanê sala 1997-a, 63 salya xweda helbestvanê nemir, xudanşuret, xweyê merîfeta mezin û qelema adan Fêrîkê Ûsiv çû rehmetê…

Û Wezîrê Eşo nivîsî:

Fêrîkê Ûsiv nemire…

…Fêrîkê Ûsiv barekî giran, barê derd û kulên welatekî berfireh hilgirtibû ser milên xwe. Loma jî ewî nikaribû demeke dirêj ew bara ragirta, û li ser pîyan bima. Ew di bin wî barî de mêl û xar bû û ket..

Û Eskerê Boyîk nivîsî:

…Keserên tel hêsirada şil bûne, wax,

Giran bûne vê êvarê ser dilê min,

Caw anîne, cawa nebxêr, cawa dilêş,

Wefat bûye helbestvanê meyî mezin.

Û Çerkezê Reş nivîsî:

…Naka Fêrîkê Ûsiv wek şayîrekî esilzade bêminet dilive diçe berbi pêşeroja edebyeta kurd û Kurdistanê, poêziya wî bi taqên xalise kûr û bi xemil-rengên ştavva nitirîye… ew her tenê layîq-hêjayî hezkirinê û qîmetkirina bilind e.

Û Têûmrê Xelîl nivîsî:

Fêrîkê Ûsiv bi xeyd ji cihanê çû

…Fêrîkê Ûsiv sedî-sed ji şayîrê kurdê Sovêtistana berê yê herî navdar bû.

Helbestvan û torevan Kawa Nemir (Bakûrê Kurdistanê) nivîsiye:

Fêrîkê Ûsiv di 63 saliya xwe de, li Yêrêvanê, li wî aliyê din ê Erezê, kiras guhast û tevî karvanê nemirên kurd bû…

Çend helbestên Fêrîkê Ûsiv:

***

Kurd xerîbdoste,

Kurd ji mileta aqa hiz kirye,

Wekî navê wan

Bi hewas-heyran

Ser zar û dilê kurdada dijîn,

Gotye Înglîs,

Romo û Receb,

Kurê xwe ezîz

Navkirye Ecem,

Navkirye Ereb,

Ûris û Gêrman.

Û hela Çerkez,

Cahûd, Emîran..

Kurd xerîbdoste,

Her milet û merd

Ser zar û dilê kurdada dijîn,

Lê hene nemerd,

Ku naxwezin kurd

Erda jî bijîn…

KURDISTAN

Agir û antêxî tu,

Hew maye – min vêxî tu,

Hal û îlik bêxî tu,

Hey zor û zordesta min.

Lê çi agir, nûrî tu,

Hevdu nafûr-fûrî tu,

Ji hev bela , dûrî tu,

Hey tu rast û qesta min.

Minra hergedayî tu,

Diya dûr-derayî tu,

Ne li van erdayî tu,

Hey tu erd û besta min.

Ez bilbilim –qal û dax,

Tu sorgulî,dinya-bax,

Li minra venabî,ax,

Hey merem û qesta min.

Qurn û dewir û sal-zeman

Heyrî bengzê te ez mam,

Kurdim, kuyî Kurdistan,

Wey dîl û bindesta min…

***

Xwezil, xwezil, ya min biyayî,

Xwezila bûka diya min biyayî,

Te çok veda ber pîngê wê,

Serî bida ser sîngê wê,

Porr û guliyê xwe reş berda,

Diya min porê te vegirta,

Û min destê wêyî çira

Li ser porê te paç kira…

DILÊ KURR

Dilê kurr, divê, tînin

Tendûra dêda dikin

Nikarin bipijînin,

Çiqas jî pêda dikin.

Lê, divê, ji kerbî kurr

Diya reben nasebirîne,

Xwe davê tendûra gurr,

Ku agir bitemrîne.

Û, divê, agir hiltê,

Bi dayîka hêsîr digire,

Û teze ser agirê dê

Dilê kurr dikizire…

DENG, CENG

Mehmed Arif distirê, ez bi girî dem digrim,

Dinya ber min dive sêr, ji mirinê xem digrim,

Hey “ezrahîl” û şerbaz, wekî hûnin mirina min,

Werin sehkin dengê wî, belkî pirtî rem bigrin…

Ez xêr hatim vê dinê, min xêr jî dî, lezet dî,

Yara xweye dêmneder çol û baniyê cinet dî,

Mehmed Arif tev rakir dilkê minî hisretî,

Wey min deng û seda wî zêdetir tu sêr nedî.

“Eyşa Elî” heyrim ez, li dengê wî heyrim ez,

“Asa Delîl” heyrim ez, şûr-şengê wî heyrim ez,

Ez çevê xwe çi derxim,ez zarê xwe ça pevxim,

Wekî nevêm-bengizê wî, li rengê wî heyrim ez.

Xwezilya ttûb tunebiya, bend û sînor tunebiya

Ser qedemê dinyayê kenc û kînor tunebiya,

Lê çi bikî? Çi feyde, ku zevtkarê dereke

Hê rû-barê dinyayê dikole gor û tebiya…

Ey çikûzê cengbazî…ey nemerdê dilkotî,

Deng-seda vî Mehmedî yareb qe tu nesotî ?

Te dest daye “ezrayîl”, te deng daye top-tiving,

Nahêlî pak sehkim ez dengê wî om-om gotî.

Tê ji vê dinê çi bivî, ka bêje fikar bikim?

Lê tu, lê tu, ay hevsûd, ji te çi pirsyar bikim?

Tu vî dengî merd navî, çeva xelqê bar navî,

Ka pût xweliya ser kulîk ser çevê te bar bikim.

Hucet meke bi xezeb, bi şerr û şeng,ey merî,

Çkûziya xwe meke qan, sînor û bend, ey merî,

Bihêl, bera pêla deng bive pirak merd-qewîn

Him bo meriyê vî berî, him bo meriyê wî berî…

Têbinî: Hevala jiyanê ya nivîskar, helbestkar û wergerê Kurd ê navdar Fêrîkê Ûsif, Frîda Cewarî ev nivîs bi taybet ji ANF’ê re li ser jiyana hevserê xwe nivîsandiye. Jêder: ANF

 ———————————————————————————————————
Fêrîkê Ûsiv hayati…
Tarih sürecinde zaman zaman Kürt edebiyatında emek sarf eden isimleri bu an da okuyucularla buluşturup bilgilendirmektir.
Fêrîkê Ûsiv 1934 yılında Erivan’ın Sipan köyünde dünyaya gelmiştir. Ferik’in aile fertleri birinci dünya savaşından önce Qers’in (Kars) Emançayir köyündeyken, birinci dünya savaşından sonra tüm Ermeni ve Êzidî Kürtler ile birlikte Rusya tarafına geçiyorlar. Bu geçiş sırasında ailesinden çoğu insan da hayatını kaybediyor. Önce Tiflis’e, daha sonra ise Ermenistan’a, Sipan’a yerleşiyorlar. İlk gittiği okul Ermeni okuluymuş. 1951 yılında ilk okulu Ermenistan’ın Sipan köyünde bitiriyor. Okumanın yanı sıra doğup büyüdüğü Ermenistan dağları ve sosyal yapı Fêrîkê Ûsiv’in edebiyat kişiliğinin gelişimi üzerinde büyük bir etkiye yol açıyor. 4 yıllık ortaokuldan sonra 1955 yılında Xaçatûr Abovyan Pedagoji Enstitüsü’nde Filoloji ve Tarih yüksek öğrenimini görüyor. Bu yıllarda Riya Teze  gazetesi yayın hayatına başlar. Fêrîkê Ûsiv de şiirlerini ve yazılarını gazetede yayınlamaya başlar. 1960 yılında enstitü öğrenimini bitirdikten sonra, Erivan?daki Kürtçe radyoda Edebiyat Bölümü Başkanı olarak çalışmalara başlar. Daha sonra radyoyla sorunlar yaşıyor ve çalışmalardan çıkarılıyor. Ona yapılan bu haksız yönelimlerden dolayı yayınlanmış, yayınlanacak tüm şiirlerini ve çalışmalarını “Kime yazıyorum ki” diyerek yakar. 1961 yılında ilk kitabı “Çavkanî” yayınlanır. Okuyucular tarafından iyi karşılanır şiirleri ve şairliği beğenilir.

Jiyana Qedrîcan…..QEDRÎ CAN (1911-1972) yaşam hikayesi…

Kaynak:http://tr.wikipedia.org/wiki/Qedr%C3%AEcan

http://ku.wikipedia.org/wiki/Qedr%C3%AEcan

Qedrîcan-5

Qedrîcan ya da Qedrî Can (asıl adı Abdulkadir Can; d. 1911, DerikOsmanlı İmparatorluğu – ö. 1972), sosyalist enternasyonalist Kürt yazar ve şair.

Qedrîcan, 1911 yılında Mardin‘in Derik ilçesinde Abdulkadir Can ismiyle dünyaya gelmiştir. İlköğrenimi Derik’te tamamlayan Qedrîcan, daha sonra Konya Öğretmen Lisesi‘nde okumuştur. Şeyh Said ayaklanmasından sonra Antakya üzerinden kaçarak Suriye‘nin Şam şehrine yerleşmek zorunda kalmıştır. Şiirleri ve öyküleri, Hawar ve Ronahî gibi Kürt entellektüel dergilerinde yayımlanmıştır. Eserlerini Kürtçe’nin Kurmancî lehçesinde yazmıştır. Modern Kürt şiirinin babası olarak kabul edilir.[kaynak belirtilmeli] Şiirlerinde enternasyonalizme ve Kürt ulusal bilince vurgu yapmıştır. Çağdaşları Kürt şairi Cegerxwîn‘den, Türk şairi Nazim Hikmet‘ten ve Rus şairi Vladimir Mayakovski‘den etkilenmiştir.

Dünya Gençlik Konferansı, Qedrîcan’ın hayatında politik ve sanatsal gelişiminde büyük bir dönüm noktası olmuştur. Yola çıkmadan önce Kürt Profesör Qanadê Kurdo‘ya telgraf çekerekMoskova‘ya geleceğini belirmiştir. Dönemin ünlü Kürdologları A.İ Orbelli ve Profesör Qanadê Kurdo’nun yardımıyla Suriye’den çıkarak, İstanbul ve Odessa üzerinden Moskova’ya ulaşmıştır. Bu yolculuk sırasında “Ez diçim Mosko” (Moskova’ya Gidiyorum) şiirini yazar ve şiirde İstanbul’dan Nazım Hikmet’in memleketi olarak bahseder.

Eserleri

Öykü

  • Guneh, Lîs Yayınevi, 2008, Diyarbakır.

Şiirleri

  • Hemû Berhemên wî, Belkî Yayınevi, Diyarbakır.

——————————————————————————————————————————

Qedrîcan an jî Qedrî Can (1911-1972) helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Ew bi navê Abdulqadir Can li Dêrika Çiyayê Mazî (Mêrdîn) di sala 1911’ê da hate cîhanê.

Di piçûkahiya xwe de Qedrîcan wek “Qedrî” dihat naskirin. Ji zarokahiya xwe de Qedrîcan pir xwedî şans bû ku bavê wî (ku bi kurtahî wek “Cano” tê naskirin) di zanîna hêjatiya xwendinê bû kurê şand xwendinê. Di dibistanê de ew xwendevanekî pir pêşketî û baş bû, bi taybetî di mijara hejmaran da (matematîk).

Piştî dibistana destpêkê, dibistana navîn û bilind “Cano” kurê xwe şand Zanîstana Mamosteyan ya Konyayê. Di wan salan de Qedrîcan welatparêziya xwe hîn xurtir kir û navê xwe xist îsteya dewleta Tirkan ya reş. Ji bo Qedrîcan tenê du çare ma bû: 1) yan mirin 2) yan revandin.

Qedrîcan ji Dewleta Tirk, bi riya Antakyayê, reviya çû Sûriyê. Piştî revînê, ew nema dikaribû vegere welatê xwe, cihê xwe yê zayînê Dêrika Çiyayê Mazî. Bavê xwe “Cano”, ku pir girêdayî hev bubûn, nema didît.

Qedrîcan yek ji helbestvanên herî mezin ên gelê Kurd bû û wek bavê helbesta nûjen a Kurdî (helbesta torê ya nû) tê naskirin. Wî bi nivîsoka xwe di zaraveya kurdî ya kurmancî dinîvisand.

Yek ji helbest ên wî ya herî bi nav û deng Gula Sor bi destê hozanê gelê Kurd Ciwan Haco hat beste kirin.

Lê Qedrîcan ne tenê helbestvan bû, helbestvanî tenê yek ji xebatên wî yên pirhejmarî bû. Navê wî rewşenbîriya xwe tê bîranîn. Ew rewşenbîr, ronakbîr, zana, helbestvan, wergervan û polîtîkavan bû.

Qedrî Can li hember qedexe û zorî yên dewleta Sûriyê dersên kurdî dida xwendevanên xwe yên dibistanê.

Dema ku mirov li rûpel ên rojname yan kovarên “Hawar“, “Ronahî” û “Roja Nû” binêre, xebat ên Qedrîcan tên dîtin.

Dema ku li Konyaye dixwend pir nakokî di nav mêjiyê wî de çêdibin. Jiyaneke bi xirecir li ber çavên wî ket. Xwest ku xwe binase, li binyada xwe, çand û dîroka xwe vekole. Kete nav lêkolîn û lêgerînên dû dirêj. Dema ku di betlaneya havînê de dihate gund, gelek xort li dora xwe vedihewandin. Ji wan re qala azadiyê û welêt dikir.

Keça Qedrî Can, Şêrîn Can ku li Sûriyê bijîşkiyê dikir ji bo bavê xwe dibêje: “Dema ku havinê ew dihate Dêrikê xort didan dûv xwe û li nav rezan diciviyan. Kêlik diçikandin û berik bera wê didan”. Dema ku dewlet bi xesletê Qedrîcan dihese dikeve pey şopa wî. Qedrîcan dinêre ku tevgera Şêx Seîd têk çûye. Çi rewşenbîr û welatparêz hene an têne girtin an jî kuştin. Ew jî dev ji dibistanê berdide, tevî Reşoyê Dêrikî û çend hevalên din biryar didin ku binxet bibin. Li nêzî tixûb Qedrîcan û bavê xwe hev û dû dibînin. Qedrîcan rewşê dibêje û ji bavê xwe re dibêje ku ew dê rojekê welêt rizgar bikin wê çaxê welat dê pir xweş be û ew jî dê vegerin. Bavê wî nikare wî ji bo ku neçe îkna bike.

Qedrîcan berê xwe dide Şamê û di nav bilbilên Şadî yên ku her tim li dûrî gulistanê dixwînin û keserkûr in de cih digre.

Beriya ku wefat bike, gelek name ji lêzimên xwe re şandine. Gotiye min pir bêriya welêt kiriye û ez dê rojekê vegerim. Lê mixabin ev xwesteka wî bi cih ne hatiye.

Naverok

[veşêre]

Helbestvaniya wî

Em dikarin bibêjin ku Qedrîcan pêşengê helbestvani ya Kurdî ya pêşeroj a ku bê cêwî û bêbersiv hatiye nivîsin e. Li gorî wê heyamê şiîrên ku nivîsîne gelekî bedew, pêşketî û nûjen in. Em dikarin şiîrên wî bidine ber ên şaîrên wê heyamê yên hemden.

Gula SorGula sor
Hil bû jor,
Bîn da dor,
Gula sor…
Gula sor
Em lê dor
Bicivin
Bîn bikin
Dor bi dor

— Qedrîcan

Lihevhatîbûn tor a helbest a nû ye. Hem drûv û hem jî naverok nû ye. Sor hem rengek ku Kurd jê hez dikin e, hem jî ala sosyalîzmê bi bîr tîne. Weke remzekê ye. Qedrîcan lewma ew bikar aniye. Di vê şîîrê de ramana înternasyonalîzmê heye. Helbestvan, di wê baweriyê de ye ku rojekê gula sor dê li hemû cîhanê were hejandin.

Begê AxirzemanDostê min…!
Dijminê postê min…
Ew zenbila tu pê hatî,
Nema datê ji ezman
Benê wê riziya
Li nava rê qetiya
“ket…

— Qedrîcan

Weke ku dixuye bêhna lîvbaziyê ji şiîra wî difure. Hemdemê wî Mayakovskî û Nazim Hikmet jî şiîrê bi vî awayî nivîsîne.

Di helbestên xwe de hiciv bi kar aniye. Bîr û baweriyên batil bi şêweyeke zimanşêrîn rexne kirine.

Nemrûdê biçûkMe bi agir ditirsîne,
Pif…. meşka vala
Ey kevnare yê sala
Baweriya dilê me
Ji îmana Ibrahîm bêtire
Ne kêmtire…

— Qedrîcan

Ku mirov li tevahiya vê şiîrê dinere bîr û baweriyeke ku bi hindik ronakbîr û nivîskarên wê demê re hebû li nik Qedrîcan tête dîtin. Kifşe ku wî hêj wê demê berhemên klasik ên sosyalîstan xwedine û rewa kirine. Li gorî min ji hêla bîr û baweriyê ve Qedrîcan di rêya kovarên wê demê de (Hewar, Ronahî, Roja nû) bi serê xwe ekolek e. Ew û Cegerxwîn nêzîkî hev in, lê ji aliyê kûrahiyê û ji aliyê şekl ve ji hev cihê ne. Di şiîra Cegerxwîn de hin caran bîhna tesewûfê tê.

Sala 1957‘an ji bo komcivîna xortên navneteweyî bi keştiyê diçe Moskowayê. Piştî vê çûyine dîtina wî ya civakî hîn xwurttir bû. Di vê demê de şiîra Ez Diçim Mosko nivîsiye.

Ez Diçim MoskoSiwarê geştê bûm
Teva pêncsed hevalî
Her yek ji wan ji min bêtir
Bi hayacan
Hinek ji wan ereb in
Hinek ji çerkes, kurd û ermen în…
Lê hemû yek ziman û yek dil in,
Zimanê dostanî, aşîtî…
Weke bira diçin Mosko…

— Qedrîcan

Ev helbest a ku gelek dûvdirêj e dilîniyên helbestvanî û ûtopiya wî tîne zimên.

Qedrîcan çûyina xwe ya ber bi roniyê, ronibûna mêjiyê xwe, têgihiştina xwe weha vedibêje:

Ew perdeya reş ûtarî,
Ku ji şevên reş diyarî
Min ji rûyê xwe kişand
Li ber çavên xwe çirand
avît…

— Qedrîcan

Pexşana wî

Nivîsarên wî yên pexşanî bêtir di derbarê rabirdûyê de ne. Hişê wî pir xwurt e. Zarokatî weke şerîda sînemê tê ber çavê wî.

Di pexşanên wî de dilînî û hestekî tenik heye. Ev nivîskar çîrok in lê bêhtirîn dikevin beşê bîranînê.

Pexşana ku bi ser navê “Sondî ê di hejmara Hawarê ya 35″an de hatiye weşandin, nivîskar rojên şagirtiyê bi bîr tîne. Di tevahiye nivîsarê de bêriya welêt û jiyana wir, toreyên berê hatine reşandin. Heçku bi ax û keser hatiye nivîsîn.

Pexşana ku navê wê Guneh e, jî di derbarê rojên şagirtiyê de ye. Hinek kevneşopên beradayî bi ziman û şeweyekî wêjeyî rexne dike.

Rojên Derbasbûyî di 52êmîn hejmara Hewarê de hatiye weşandin. Ev nivîsar jî yek ji wan ên ku Qedîrcan jiyana xwe ya li Başûrê biçûk û Şamê vegotiye ye. Di nivîsarên bi vî rengî de Qedîrcan xweşikayiyên vê deverê û yên welêt dide ber hev. Zozan, çem, bihar û heşinayên welêt qet ji bîra nivîskar dernakevin.

Ew dilê ku van nivîs û şiîran dinivîse her dem kelogirî, çav bi hêstir û kovan e. Mirovên ku wan dixwîne jî heman rewşê dijî.

Zimanê wî yê hunerê

Wek hemû ekola Hawarê zimanê Qedrîcan jî çi di şiîre de çi di pexşanê de be, zimanekî xwerû û gelêrî ye. Ji xwe wê demê pişavtina bi zorê û ya pir bi rêk û pêk tunebû. Hinek polîtîkayên A. Hamîd ê ku sultanê osmanî bû hebûn, lê nedikariya zaroyên kurdan weke îro ji giyanê wan dûr bikin.

Qedîrcan demekê di dibistanên osmanî û tirkan de xwendiye lê bandora vê rewşê di nivîsarên wî de naxuye. Bêhtirîn devokê Mêrdînê bi kar aniye. Belê ku hûrik hûrik nivîsarên wî bêne dahûrandin, dê bixuye ku wî zimanê tevahiya Kurdistanê vekoliye, guhdarî kiriye an jî bihîstiye. Mînak di cihekî de peyva “nola” bikar aniye. Ev peyv li hêrêma ku Qedîrcan zarokatiya xwe lê derbas kiriye tuneye. Bêhtir li Riha û deverine din tê bikaranîn peyva “wusa” her çiqas li herêma wî tune be jî di şiîra wî de heye.

Di şiîrê de ziman rast û rê bi kar aniye. Zêde cih nedaye remzeyan. Lê dirûvandinên wî xwurt in. Mînak:

“Bi agirê dilê zahîdekî diçe heca…
Ez diçim Mosko”
Ev daneberheveke xwurt e.

— Qedrîcan

Gelek peyvên ku îro li ber windabûnê ne, di pexşan û şiîrên wî de hene. Mînak:

“Hevalan, hetanî em ji hev wenda bûn destên xwe ji min re kil dikirin”. Di vê hevoka jêrîn a ku di çîroka wî ya bi navê “Rojên Derbasbûyî“ de cih digre de, peyva “kilkirin” dibuhure. Ev peyv îro jî heye. Lê bêhtir ji bo meşk hejandinê an jî zarok hejandinê tê bikaranîn. Di wateya jorîn de niha zêde naye bi kar anîn. Bêjeya “dest kilkirin” bikaranîneke ciwan e.

Girêdanên derve

Lînka rûpela Helbestvan Qedrîcan bi zimanê îngilîzî: en:Qedrîcan

Çavkanî

  • Tarîxa edebiyata Kurdî, Q. Kurd
  • Hawar, kovar 1932
  • Şêrîn Can, keça Qedrî Can
  • Şêrko Can, neviyê Qedrî Can (kurê Şêrîn Can)
  • Nivîskar û amadekarê pêşî yê vê gotarê: Hasan Kaya
  • Rastkirin û guhartinên rêzmanî: Şêrko Can

 

Jiyana Cegerxwîn…Şair Cegerxwîn: Hayatı, Biyografisi, Eserleri, Yaşamı…

Çavkanî:http://tr.wikipedia.org/wiki/Cigerxw%C3%AEn

http://www.cegerxwin.net/ckm/cegerxwinin-hayati

Cegerxwin_anma3_sw

Cigerxwîn ya da Cegerxwîn (1903, Batman – 22 Ekim 1984, Stockholm), Kürt şairyazar ve tarihçi.

Hayatı

Cegerxwîn 1903 yılında Mardin’in (simdi Batman’a bagli) Gercüş ilçesine bağlı Hisar Beldesi’nde (Hesarê) Şehmus Hasan olarak dünyaya gelmiştir. 1914 yılında I. Dünya Savaşı‘nın başlaması sonucu ailesi ile birlikte Suriye‘de bulunan Amude şehrine kaçmıştır. Daha sonra bu ülkede 1921’de İlahiyat Fakültesi‘ni bitirerek din görevlisi olarak hizmet etmiştir.

1946 yılında Kamışlı‘ya geçen Cegerxwîn burada aktif politikaya atıldı. Aynı yıl Civata Azadî û Yekîtiya Kurd (özgürlük meclisi ve kürt birliği) adlı siyasi yapılanmanın başına getirildi. Kendisi 1948 yılında Suriye Komünist Partisi ‘ne üye oldu. Altı yıl sonra Suriye Parlamentosu’na girebilmek için bu partiden mebus adaylığını ilan etti. 1957’de partisinden ayrılarak daha önce kurmuş olduğuAzadi (Özgürlük) örgütündeki kişilerle birlikte Suriye Kürt Demokrasi Partisi’ni kurdu. 1963 yılında siyasi düşüncelerinden ötürü Şam‘da tutuklandı.

1969 yılında Güney Kürdistan’a giderek orada bulunan Mustafa Barzani‘nin ayaklanmasına destek verdi. 1973’te ise Lübnan‘a geçerek şiir derlemeleri olan Kîne Em? (Biz kimiz?)’i yayımladı. 1976 yılında gizlice Suriye’ye giderek üç yıl boyunca İsveç‘e kaçış planını hazırladı. Stockholm’e geldiğinde 76 yaşına giren Cigerxwîn burada diğer eserlerini yayımlamaya başladı. 81 yaşında burada hayatını kaybeden şairin cenazesi daha sonra Kamışlı’da defnedildi.

Eserleri

Şiirleri

  • Diwan Dîwana yekem: Prîsk û Pêtî, 1945 Şam.
  • Diwan Dîwana diwem: Sewra Azadî, 1954 Şam.
  • Diwan Dîwana siyem: Kîme Ez? , 1973 Beyrut.
  • Diwan Dîwana çarem: Ronak, Roja Nû Yayınevi, 1980 Stockholm.
  • Diwan Dîwana pêncem: Zend-Avista, Roja Nû Yayınevi, 1981 Stockholm.
  • Diwan Dîwana şeşem: Şefeq, Roja Nû Yayınevi, 1982 Stockholm.
  • Diwan Dîwana heftem: Hêvî, Roja Nû Yayınevi, 1983 Stockholm.
  • Diwan Dîwana heyştem: Aşîtî, Avesta Yayınevi, 2003 İstanbul.
  • Diwan Dîwana nehem: Salar û Mîdya, Avesta Yayınevi, 2003 İstanbul.
  • Diwan Dîwana dehem: Şerefnama Menzûm, Avesta Yayınevi, 2003 İstanbul.

Öykü

  • Reşoyê Darê, Lîs Yayınevi, 2008 Diyarbakır.
  • Cim û Gulperî, Lîs Yayınevi, 2008 Diyarbakır.

Dil ve Kültür Hakkındaki Eserleri

  • Destûra Zimanê kurdî (Kürt dil bilgisi), 1961 Bağdat.
  • Ferheng, perçê yekem (Sözlük, 1. Bölüm), 1962 Bağdat.
  • Ferheng, perçê diwem (Sözlük, 2. Bölüm), 1962 Bağdat.
  • Folklora Kurdî (Kürt Folkloru), Roja Nû Yayınevi, 1988 Stockholm.

Tarih İle İlgili Eseri

  • Tarîxa Kurdistan (Kürdistan tarihi) (bu eseri ölümünden sonra yayımlanmıştır), 3 ciltli, 1985-1987, Stockholm.

Türkçeye Çevrilmiş Eserleri

  • Lenin Şafağı, Kaynak Yayınları, İstanbul.
  • Hayat Öyküm, Evrensel Basım Yayın, İstanbul.

————————————————————————————————————————-

Cegerxwin_anma_sw

Jiyana Cegerxwîn

Kurtejiyana Cegerxwîn (1903-1984)

Ji malbateke gundî belengaz, helbestvanê kurd ê nûjen Cegerxwîn sala 1903  li gundê Hesarê yê ku dikeve Bakur hat dinê.Navê wî Şêxmûse kurê Hesenê Mihemedê Mehmûdê Elî ye.

Qey qederê wisa dixwest, ku Cegerxwîn jiyaneke zor û zehmet derbas bike, dema dê û bavê wî mirin û sêwî ma.
Vêca ji neçarî bû şivan û paleyî jî dikir. Lê Cegerxwîn zû bi zû ji vê rewşê derket û berê xwe da zanistiyê, li cem şêx û melan li zanînê geriya, dest bi xwendina feqetiyê kir. Heft heşt salan bi vî awayî xwendin tewa kir û (îcaza) xwe li cem Mele Fethule stand, piştre hinekî meletiya gundan kir. Du bûyerên mezin di herêmê de çêbûn, ev bûyer bûn sedemên guhertinê di kesetiya Cegerxwîn de, berê wî bi xurtî ber bi niştimanperweriyê de dan:

1- Cenga cîhanî ya yekem û tiştên jê veketin, mîna serxwebûna gelên bindestê tirkan û peymana taybet bo Bakur a ku bi navê (Sewr) tê nasîn û leystikên turkan dijî wê peymanê.

2- Heriftina şoreşa Şêx Seîd 1925ê û di pê re çavsoriya ku li gelê kurd kirin. Bikuştina hezarên şoreşgêran. Hema bi sedan ji wan şoreşgêran gihiştin Sûriyê.
Ewan şoreşgêran di sala 1927  de komeleyek bi navê Xoybûn saz kirin. Cegerxwîn tevlî vê komeleyê bû û bû yek ji endamên wê.
Di vê demê de Cegerxwîn dest bi nivîsandina helbestê kir û di kovara Hewarê de helbestên xwe diweşandin. Piştî serkeftina şoreşa Iraqê sala 1958 , Cegerxwîn derbasî Iraqê bû û li zankoya Bexdayê di beşa wêjeyê de xwend. Di sala 1963, ji naçarî dîsa vegeriya Sûriyê, ta sala 1979 û di wê salê de berê xwe da Siwêdê û li bajarê Stokholmê cîwar bû. Di 22 çiriya pêşîn de, sala 1984ê de. Li bajarê Stokholmê dilê wî rawesta û çû dilovaniya xwedê. Kesekî mîna cegerxwîn tekê zemanê xwe bû. Bi hiş û ramanê xwe, bi bîr û bawerên xwe, niştimanperwerekî bê hempa, di nêv miletekî nezan û perîşan de, ku bi sedê salan zilm û zordariyê dikêşe. Cegerxwîn ev rasteqînî baş dizanî, ji ber ku gelek bûyerên mezin di Kurdistanê de li ber çavên wî çêbûn, vêca giha encamekê ku, miletê di vê rewşa xirab de bijî, divê mirov bêhnê lê fireh bike, hin bi hin mirov wî bighîne baweriyên zanistî, girêdanekê di navbera wî û doza azadiyê de pêk bîne.
Lê carna bê hêvî dibû û digot: (gulek nake buhar) . Lê di dema niha de neviyên Cegerxwîn bîr û baweriyên wî di dilê xwe de çandin, û li ser rêça wî gavan tavêjin. Di dawî de em dikarin rastiya vê helbesta wî berbiçav bikin dema dibêje:
Meyger tu bîne ez li dinê her wekî fîl im
Şûva ku me ajotiye tovê xwe biçînin
Mizgîn li te be me tovê xwe çand û gelekî nêzîk ewê kat bide!

Berhemên Cegerxwîn
Helbest (şiir)
1- Dîwana yekem: Prîsk û Pêtî, 1945 Şam
2- Dîwana duyem: Sewra Azadî, 1954 Şam
3- Dîwana sêyem: Kîme Ez? 1973 Beyrûd
4- Dîwana çarem: Ronak, Weşanên Roja Nû 1980
5- Dîwana pêncem: Zend-Avista, Weşanên Roja Nû19
6- Dîwana şeşem: Şefeq, Weşanên Roja Nû 1982
7- Dîwana heftem: Hêvî, Weşanên Roja Nû 1983 Stockholm
8- Dîwana hestem: Aştî, Weşanxana Kurdistan 1985 Stockholm

Ziman û Ferheng (Dil ve Sözlük)

1-Destûra Zimanê kurdî, 1961 Bexda
2- Ferheng, perçê yekem,1962 Bexda
3- Ferheng, perçê diwem,1962 Bexda

Wergerên wî (Çevirileri)

Kurd. Basîl Nîkîtîn
Mînoriskî
Leyla û Mecnûn
Ûsiv û Zelîxe
Çîroka xortê îranî
Dewleta Mahabadê
Kêferat li ser Kurdistanê, Xalifîn
Baqismatê res

Dîrok (Tarih)

Çend Şoreşên kurdên kevnare
Destûra Kurdistanê
Dewleta Eyûbî li Yemenê
Tarîxa benî Eyûb perçê 1
Tarîxa benî Eyûb perçê 2
Tarîxa benî Eyûb perçê 3

BI  KURTΠJÎNA MIN

Sala hezar û nehsed û sê ez hatim dinyayê
Bi navê  Siltan Şêxmûs ez çêbûme ji dayê.
Heta bûm sêzde salî li gundê me’y Hesarê
Jîna xwe min diborand, paşê ji wê me da rê.
Bavê min î rîsipî, xwedî mirov û rûmet
Ne mirovek malgenî, bi namûs û bi xîret.
Ji tengasî, neçarî me ew gundê xwe berda
Hatin Amûda rengîn, bavê min zû emir da.
Diya min a belengaz, pêncî salî, dilovan
Salek piştî bavê min, ew jî li wî bû mêvan.
Birayê min nîvmela ji alema ronahî
Rast û dirist ku bêjim, ew tiştekî nizanî.
Wî pîreka xwe anî, bê wijdan û bê mejî
Bi gotinên xwe ên çors, ew min bêderb dikujî.
Xwişka min a xemnexwar, bê insaf û bê wijdan
Ez reviyam hatim cem, wê jî ez kirim şivan.
Geh li vir û geh li wê, min ezabek mezin xwar,
Ya Elah û ya Xwedê, paşê bûme xwendewar.
Jîna min ya kevnare, êdî hate guhertin
Tev xweşî û zanebûn, heft heşt salan hin bi hin.
Min dest bi kurdiyê kir, peyda kirim çend mirîd
Bi xweşxan û reşbelek xesma piştî Şêx Seîd.
Paşê çûme Iraqê, ji wê ez çûme Îran
Heçî kesê bidîma, ji min dimane heyran.
Berî sala rehmetî, bi Çar salan ” Dilbirîn “,
Di şi’rê de navê xwe min datanî ” Cegerxwîn.”
Min îcaza xwe sitand bi serbestî, mêranî,
Ji nû keça xalê xwe, ji Hesara xwe anî.
Bûn melayê Hazda jor, cibepoş û ser bi şaş,
Ji nû riya rast û xweş, bû serjor û rêl û kaş.
Min bi dûvê dinê girt, vîna wê ket dilê min,
Barê gund û ê kuflet, hemî ket ser milê min.
Paşê hate bîra min ku ez bibim xwedî gund,
Dilê min jî gote min ” gelek baş e, gelek rind.”
Min ji axa Cizîrê, du gund kirin kul û xem,
Navê yekî Çêlek bû, ê din me kir Cehenem.
Di nav me de nemabûn, ne axa û ne kêfxwe,
Elo, Celo, Kumbiqul, min tev kirin wekî xwe.
Roja me gund ava kir, kete rastê mixtarî,
Gundên me bûn berberî, dijminahî, neyarî.
Tevan girtin darên xwe, bûne weke gurên har,
Ji wî bextê min ê reş, kurê Potê bû mixtar.
Sermiyanê wî derew, li ser wî bû berberî,
Wek Duçeyê talyanî, paşê wî bi xwe de rî.
Xwedî mal û xwedî gund, li bergîlê bû siwar,
Rê xiste mala xwe, Tiro! Paşê bû etar.
Piştî ilmê xwe ê pir bûm Dodoyê qulungvan
Bûm hevalê Kumbiqul, kurê potê sermiyan.
Ev cîhana xapînok, heta min xwe jê nas kir,
Çikim fêde nemaye, emrê xwe min xelas kir.
Ji bo rastî dibêjim, li nav dîna bûme dîn,
Heta bimrim ji nû ve, xelk dê bêjin Cegerxwîn.

%d blogcu bunu beğendi: